Vajinosisi ya bakteria (bacterial vaginosis) ni kuvurugika kwa uwiano wa bakteria wa uke, na ndicho chanzo kikuu cha uchafu ukeni wenye harufu ya samaki, hasa baada ya kujamiiana. Si ugonjwa wa zinaa kwa maana halisi, lakini huhusiana na ngono. Hutibika kwa metronidazole, ingawa hujirudia mara nyingi.

Vajinosisi ya bakteria, kwa kifupi VB (bacterial vaginosis), ni hali ambapo bakteria walinzi wa uke (lactobacilli) hupungua na nafasi yao huchukuliwa na bakteria wengine, hasa Gardnerella na bakteria wasiohitaji oksijeni. Si maambukizi ya kimelea kimoja, bali ni mvurugiko wa mazingira ya uke.

VB si ugonjwa wa zinaa kwa maana kwamba hakuna kimelea kimoja kinachopitishwa, lakini huhusiana sana na ngono – kuwa na mwenzi mpya au wapenzi wengi huongeza hatari. Wanawake wasiowahi kujamiiana hupata VB kwa nadra.

Takwimu za ugonjwa

VB ndicho chanzo kinachotokea zaidi cha uchafu usio wa kawaida ukeni kwa wanawake walio katika umri wa kuzaa. Duniani, takribani mwanamke 1 kati ya 4 hadi 1 kati ya 3 ana VB wakati wowote, na kiwango huwa juu zaidi Afrika Mashariki na Kusini.

Takribani nusu ya wanawake wenye VB hawana dalili. Baada ya matibabu, zaidi ya nusu hupata VB tena ndani ya mwaka mmoja.

Visababishi na vihatarishi

Vihatarishi

• Mwenzi mpya wa kingono au wapenzi wengi.

• Kujamiiana bila kondomu.

• Kuosha ndani ya uke (douching), kutumia sabuni kali, dawa za asili au vitu vya kukausha uke.

• Uvutaji sigara.

• Kitanzi (IUD) kwa baadhi ya wanawake.

• Ngono kati ya wanawake wawili.

• Wakati wa hedhi damu hubadilisha pH ya uke na huweza kuchochea.

VB haiambukizwi kwa kukaa kwenye choo, mashuka au bwawa la kuogelea.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kwa kawaida lactobacilli hutengeneza tindikali (lactic acid) inayoweka uke katika hali ya tindikali (pH chini ya 4.5) na kuzuia bakteria wengine. Mazingira ya uke yakibadilika – kwa ngono, kuosha ndani ya uke au hedhi – lactobacilli hupungua, pH hupanda, na bakteria wengine huzaliana sana na kutengeneza tabaka (biofilm) juu ya utando wa uke.

Bakteria hao hutoa kemikali (amines) zinazoleta harufu ya samaki, hasa baada ya kujamiiana kwa sababu shahawa ina alkali inayotoa harufu zaidi. Tabaka la biofilm ndilo hufanya VB kujirudia baada ya matibabu.

Dalili na viashiria

• Uchafu mwembamba wa rangi ya kijivu au nyeupe, unaotapakaa ukeni.

• Harufu ya samaki, inayozidi baada ya kujamiiana au wakati wa hedhi.

• Mara nyingi hakuna muwasho mkubwa wala maumivu – tofauti na fangasi.

• Wakati mwingine kuungua kidogo wakati wa kukojoa.

Wanawake wengi wenye VB hawana dalili yoyote, na hugundulika wakipimwa kwa sababu nyingine.

Vipimo

• Uchunguzi wa mtoa huduma kwa speculum – mwonekano wa uchafu.

• Kupima pH ya uke – huwa zaidi ya 4.5.

• Kipimo cha harufu (whiff test) – harufu ya samaki ikichanganywa na kemikali ya KOH.

• Hadubini (wet preparation au Gram stain) – chembe maalum zinazoitwa clue cells.

• Vipimo vya kisonono, klamidia, trikomonasi na VVU pale kuna hatari ya magonjwa ya zinaa.

Katika vituo vingi nchini, mwanamke mwenye uchafu ukeni hutibiwa kwa mbinu ya makundi ya dalili, inayojumuisha dawa ya VB.

Matibabu

• Metronidazole ya kumeza – dawa kuu kwenye mwongozo wa Tanzania (STG 2026), kwa kawaida kwa siku 7. Pia ipo jeli ya metronidazole au krimu ya clindamycin ya kuweka ukeni.

• Usinywe pombe wakati wa kutumia metronidazole na kwa siku 2–3 baada ya kumaliza – huleta kutapika kukali na maumivu ya kichwa.

• Wajawazito wenye dalili watibiwe; metronidazole inatumika wakati wa ujauzito kwa ushauri wa mtoa huduma.

• VB inayojirudia (mara 3 au zaidi kwa mwaka): matibabu ya muda mrefu zaidi ikifuatiwa na dawa ya kinga ya kuweka ukeni mara mbili kwa wiki kwa miezi kadhaa.

• Mwenzi wa kiume: kwa muda mrefu hakukuwa na pendekezo la kumtibu. Utafiti mkubwa wa mwaka 2025 umeonyesha kumtibu mwenzi wa kiume kwa vidonge na krimu hupunguza VB kurudi kwa wanawake walio na mwenzi mmoja – muulize mtoa huduma kama inakufaa.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kuongezeka kwa uwezekano wa kupata kisonono, klamidia, malengelenge na VVU.

• Maambukizi ya via vya uzazi (PID), hasa baada ya kuwekwa kitanzi au kutoa mimba.

• Kwa wajawazito: uchungu na kujifungua kabla ya wakati, chupa kupasuka mapema, mimba kuharibika na maambukizi ya mfuko wa uzazi baada ya kujifungua.

• Maambukizi baada ya upasuaji wa via vya uzazi.

• Kujirudia na kuathiri ubora wa maisha na mahusiano.

Kinga

• Usioshe ndani ya uke kwa maji, sabuni, dawa za asili au kemikali – uke hujisafisha wenyewe.

• Tumia kondomu, hasa na mwenzi mpya.

• Punguza idadi ya wapenzi.

• Acha kuvuta sigara.

• Badilisha pedi mara kwa mara wakati wa hedhi.

• Osha vifaa vya ngono kama vinatumika, na usivichangie.

Lini umwone daktari

• Uchafu wenye harufu ya samaki au uchafu wa kijivu.

• Wewe ni mjamzito na una uchafu usio wa kawaida.

• Dalili zimerudi baada ya matibabu.

• Unapanga kuwekewa kitanzi au upasuaji wa via vya uzazi na una dalili.

• Maumivu ya tumbo la chini, homa, au kutokwa damu nje ya hedhi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara