Maelezo ya jumla

VVU (Virusi Vya UKIMWI, kwa Kiingereza HIV) ni virusi vinavyoshambulia na kuua chembe muhimu za kinga ya mwili zinazoitwa CD4. Kadri CD4 zinavyopungua, mwili hushindwa kupambana na vijidudu vingine.

UKIMWI (Upungufu wa Kinga Mwilini, kwa Kiingereza AIDS) ni hatua ya mwisho ya maambukizi ya VVU yasiyotibiwa, pale kinga imeshuka sana na mtu anaanza kupata magonjwa nyemelezi kama kifua kikuu, fangasi wa koo, nimonia maalum na saratani fulani. Kwa hiyo kuwa na VVU si sawa na kuwa na UKIMWI – mtu anayetumia dawa vizuri anaweza kuishi na VVU maisha yake yote bila kufikia UKIMWI.

Kwa sasa hakuna dawa ya kutokomeza VVU kabisa, lakini dawa za ARV (dawa za kufubaza VVU) hudhibiti virusi kiasi kwamba watu wanaoishi na VVU huishi maisha marefu, hufanya kazi, huoa au kuolewa na kuzaa watoto wasio na VVU.

Takwimu za ugonjwa

Kwa mujibu wa UNAIDS, mwaka 2023 takribani watu milioni 39.9 duniani walikuwa wakiishi na VVU, milioni 1.3 waliambukizwa upya na takribani 630,000 walifariki kutokana na magonjwa yanayohusiana na UKIMWI. Afrika Mashariki na Kusini ndiyo yenye wagonjwa wengi zaidi.

Tanzania, utafiti wa kitaifa wa viashiria vya VVU (THIS 2022–2023) ulionyesha takribani asilimia 4 ya watu wazima wanaishi na VVU, wanawake wakiwa wengi kuliko wanaume, na kiwango kikiwa juu zaidi katika baadhi ya mikoa ya Nyanda za Juu Kusini na maeneo ya migodi. Zaidi ya watu milioni 1.5 wanaishi na VVU nchini, na wengi wao wanatumia ARV.

Visababishi na vihatarishi

Njia ambazo VVU huambukizwa

• Ngono isiyo salama ya ukeni au ya njia ya haja kubwa na mtu mwenye VVU – ndiyo njia kuu.

• Kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto wakati wa ujauzito, kujifungua au kunyonyesha, kama mama hatumii ARV.

• Damu: kuchangia sindano, nyembe na vifaa vyenye ncha kali; kuchomwa na sindano yenye damu; damu isiyopimwa.

Njia ambazo VVU HAVIAMBUKIZWI

Kushikana mikono, kukumbatiana, kubusiana kwa kawaida, kuchangia vyombo, choo, bwawa la kuogelea, machozi, jasho, mate, chafya, kukohoa au kuumwa na mbu.

Vihatarishi vinavyoongeza uwezekano wa kuambukizwa

• Kuwa na wapenzi wengi na kutokutumia kondomu.

• Kuwa na magonjwa mengine ya zinaa, hasa yenye vidonda.

• Mwenzi mwenye VVU asiyetumia ARV au mwenye virusi vingi kwenye damu.

• Wanaume wasiotahiriwa.

• Ulevi na matumizi ya dawa za kulevya yanayosababisha ngono isiyo salama.

• Ukatili wa kingono.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

VVU huingia mwilini na kuvamia chembe za CD4. Ndani ya chembe hizo, virusi hujinakili kwa mamilioni na kuziua. Wiki za mwanzo virusi huwa wengi sana kwenye damu, na ndipo mtu anaweza kupata dalili kama za mafua – na huambukiza kwa urahisi sana.

Baadaye kinga ya mwili hupunguza kiasi cha virusi, na mtu huingia hatua tulivu: hajisikii mgonjwa kwa miaka mingi (mara nyingi miaka 5–10) huku virusi wakiendelea kuua CD4 taratibu. CD4 zikishuka chini ya 200, au mtu akapata magonjwa nyemelezi makali, hapo anakuwa na UKIMWI au VVU vilivyoendelea sana.

Dawa za ARV huzuia virusi kujinakili. Kiasi cha virusi kwenye damu hushuka hadi kisionekane kwenye kipimo, na CD4 hupanda tena. Mtu mwenye virusi visivyoonekana kwa muda mrefu haambukizi VVU kwa njia ya ngono – kanuni inayojulikana kama Visivyoonekana = Haviambukizi (U=U).

Dalili na viashiria

Hatua ya mwanzo (wiki 2–6 baada ya kuambukizwa)

Si wote hupata dalili. Wanaopata huwa na homa, kuumwa koo, vipele vyekundu mwilini, maumivu ya misuli na maungio, tezi kuvimba, vidonda mdomoni au kuharisha. Dalili hizi hufanana na mafua au malaria na hupotea zenyewe ndani ya wiki 1–3, hivyo haziwezi kuthibitisha VVU – kipimo pekee ndicho huthibitisha.

Hatua tulivu

Mara nyingi hakuna dalili. Wengine huwa na tezi zilizovimba sehemu kadhaa za mwili, vipele vinavyowasha, mkanda wa jeshi au fangasi wa mdomoni.

Hatua ya UKIMWI (VVU vilivyoendelea sana)

• Kupungua uzito sana bila sababu.

• Kuharisha kwa zaidi ya mwezi mmoja.

• Homa ya muda mrefu na jasho la usiku.

• Kifua kikuu, nimonia za mara kwa mara.

• Fangasi mdomoni na kooni, maumivu ya kumeza.

• Vipele na vidonda vya ngozi visivyopona, malengelenge makubwa sehemu za siri.

• Maumivu makali ya kichwa, kuchanganyikiwa au degedege (homa ya uti wa mgongo ya fangasi au toxoplasma).

• Madoa ya zambarau kwenye ngozi au mdomoni (Kaposi's sarcoma).

Vipimo

Njia pekee ya kujua kama una VVU ni kupima. Upimaji ni bure na wa siri katika vituo vya serikali.

• Vipimo vya haraka (rapid tests) – damu ya kidole; majibu ndani ya dakika 15–20. Kipimo cha kwanza kikionyesha chanya, kipimo cha pili cha aina tofauti huthibitisha.

• Kipimo cha kujipima mwenyewe (cha mate au damu) – hupatikana vituoni na maduka ya dawa; majibu chanya lazima yathibitishwe kituoni.

• Kipimo cha PCR – kwa watoto chini ya miezi 18 waliozaliwa na mama mwenye VVU, kwa sababu kingamwili za mama huweza kupotosha vipimo vya haraka.

• Baada ya kugundulika: CD4, vipimo vya figo na ini, homa ya ini B, wingi wa damu, sukari, na uchunguzi wa TB na fangasi wa cryptococcus kwa wenye CD4 chini.

• Kipimo cha wingi wa virusi (viral load) – baada ya kuanza ARV, kuhakikisha dawa zinafanya kazi.

Kipindi cha dirisha

Vipimo vya haraka hutafuta kingamwili, ambazo huchukua wiki kadhaa kutengenezwa. Kwa hiyo mtu aliyepata tukio la hatari hivi karibuni anaweza kupima hasi ingawa ameambukizwa. Hurudia kipimo baada ya wiki 6 na tena wiki 12.

Matibabu

Mwongozo wa matibabu wa Tanzania (STG 2026) unaelekeza kila mtu aliyethibitishwa kuwa na VVU aanze ARV haraka iwezekanavyo – ndani ya siku 7, ikiwezekana siku hiyohiyo, bila kujali kiwango cha CD4. Huduma hutolewa katika Kliniki za Huduma na Matibabu (CTC), kliniki za mama na mtoto na za TB.

• Mpango wa kwanza unaotumika zaidi ni kidonge kimoja kwa siku chenye dawa tatu – tenofovir, lamivudine na dolutegravir (TLD) – kwa watu wazima, vijana na wajawazito.

• Wazee wa miaka 50 na zaidi na wenye matatizo ya figo hupewa mchanganyiko wenye TAF badala ya tenofovir ya kawaida.

• Wenye TB au homa ya uti wa mgongo ya fangasi wanaweza kuchelewa kidogo kuanza ARV, kwa ushauri wa daktari.

• Cotrimoxazole na tiba ya kinga ya TB hutolewa kuzuia magonjwa nyemelezi kwa wanaostahili.

• Lengo ni virusi visionekane kwenye damu ndani ya miezi 6 ya kwanza; kipimo cha wingi wa virusi hufanywa mara kwa mara.

Siri ya mafanikio: ufuasi wa dawa

• Meza dawa kila siku, wakati uleule, maisha yote – hata ukijisikia mzima.

• Usiache wala kugawa dawa; kuacha huleta virusi sugu kwa dawa.

• Weka kengele kwenye simu, na kama utasafiri, beba dawa za kutosha.

• Mweleze mtoa huduma madhara yoyote ya dawa; mara nyingi hupatiwa ufumbuzi bila kuacha dawa.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Magonjwa nyemelezi: kifua kikuu (chanzo kikuu cha vifo), nimonia, homa ya uti wa mgongo ya cryptococcus, toxoplasma ya ubongo, fangasi wa koo.

• Saratani: Kaposi's sarcoma, lymphoma, saratani ya shingo ya kizazi.

• Kupungua uzito na kunyauka kwa mwili.

• Matatizo ya ubongo, kumbukumbu na neva.

• Kumwambukiza mwenzi au mtoto kama ARV hazitumiwi vizuri.

• Virusi sugu kwa dawa kwa wasiozingatia dawa.

• Magonjwa yasiyoambukiza huongezeka kadri watu wanavyoishi muda mrefu: shinikizo la juu la damu, kisukari, magonjwa ya figo – hupimwa CTC.

Kinga

• Kondomu kila unapofanya ngono na mtu ambaye hujui hali yake.

• Kupima pamoja na mwenzi na kujua hali ya kila mmoja.

• Kuwa mwaminifu kwa mwenzi mmoja aliyepima, au kupunguza idadi ya wapenzi.

• Tohara ya wanaume hupunguza uwezekano wa mwanaume kuambukizwa kwa takribani asilimia 60.

• PrEP – dawa ya kila siku (au sindano panapopatikana) kwa watu wasio na VVU walio katika hatari kubwa, mf. mwenye mwenzi mwenye VVU.

• PEP – dawa za siku 28 zinazoanzishwa haraka baada ya tukio la hatari (kubakwa, kuchomwa na sindano, kondomu kupasuka); ianze ndani ya saa 72, ikiwezekana ndani ya saa 2.

• Kuzuia maambukizi kwa mtoto: wajawazito wote hupimwa VVU kliniki; wenye VVU hutumia ARV maisha yote na mtoto hupata dawa za kinga na kupimwa.

• ARV kwa mwenye VVU: virusi visivyoonekana haviambukizi kwa ngono.

• Usichangie sindano, nyembe wala vifaa vyenye ncha kali.

• Kutibu magonjwa mengine ya zinaa mapema.

Lini umwone daktari

• Umepata tukio la hatari – nenda kituoni haraka kupata PEP, ndani ya saa 72.

• Hujawahi kupima, au mara ya mwisho ilikuwa zamani na umekuwa na wapenzi wapya.

• Una mimba au unapanga kupata mimba.

• Una kifua kikuu, magonjwa ya zinaa au mkanda wa jeshi – unapaswa kupima VVU.

• Uko kwenye ARV na una madhara ya dawa, umesahau dozi mara nyingi au umeishiwa dawa.

• Mara moja (dharura): maumivu makali ya kichwa, shingo kukakamaa, kuchanganyikiwa au degedege; kupumua kwa shida; kuharisha sana; homa kali – hasa kwa mwenye VVU asiye kwenye dawa au mwenye CD4 chini.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara