Kitanzi cha kopa (IUCD)

Kitanzi cha kopa (IUCD) ni kifaa kidogo cha plastiki chenye umbo la herufi T, kilichozungushiwa waya wa madini ya kopa (shaba), kinachowekwa ndani ya mji wa mimba na mtoa huduma ili kuzuia mimba kwa miaka 10 hadi 12. Hakina homoni yoyote, hivyo hakibadilishi mzunguko wako kwa homoni, na kikiondolewa uwezo wa kushika mimba hurudi mara moja.

Ni mojawapo ya njia zenye ufanisi mkubwa kuliko zote: chini ya mwanamke 1 kati ya 100 hupata mimba kwa mwaka. Changamoto yake kuu ni kwamba kwa wanawake wengi hedhi huwa nzito zaidi, ya siku nyingi zaidi na yenye maumivu zaidi, hasa miezi 3 hadi 6 ya mwanzo. Kinaweza pia kuwekwa ndani ya siku 5 baada ya tendo bila kinga kama njia ya dharura yenye nguvu kuliko vidonge vya dharura.

Kitanzi cha kopa ni nini?

Kitanzi cha kopa (kwa Kiingereza intrauterine contraceptive device, IUCD, au copper IUD) kina urefu wa karibu sentimita 3.5. Aina inayotumika zaidi Tanzania na duniani ni TCu-380A, ambayo ina kopa kwenye mkono wake mrefu na mikono yake miwili ya pembeni.

Mwishoni mwa kitanzi kuna nyuzi mbili nyembamba zinazoning'inia kutoka kwenye shingo ya kizazi kuingia ukeni. Nyuzi hizi hazionekani nje; zinamsaidia mtoa huduma, na wewe mwenyewe ukipenda, kuthibitisha kuwa kitanzi kipo mahali pake, na hutumika kukiondoa.

Kitanzi hiki ni tofauti na kitanzi cha homoni (hormonal IUD), ambacho kina homoni ya projestini na kina sifa tofauti za hedhi. Makala hii inahusu kitanzi cha kopa peke yake.

Kinafanyaje kazi?

• Kopa huzuia mbegu za kiume: madini ya kopa yanayotoka taratibu kwenye kitanzi hubadilisha mazingira ya mji wa mimba na mirija, hivyo mbegu hudhoofika na kushindwa kulifikia yai.

• Huzuia urutubishaji: kwa kuwa mbegu hazifiki, yai halirutubishwi.

• Haizuii ovulesheni: tofauti na njia za homoni, ovari zinaendelea kutoa yai kila mwezi, na mzunguko wako wa kawaida unabaki.

Kitanzi cha kopa hakitoi mimba iliyokwisha kutunga. Kinazuia mimba isitunge. Kama kimewekwa kama njia ya dharura ndani ya siku 5, kinazuia pia yai lililorutubishwa kujipandikiza.

Ufanisi wake

Kwa sababu hakihitaji kukumbuka chochote baada ya kuwekwa, ufanisi wake karibu haubadiliki kati ya matumizi ya kawaida na matumizi kamili. Hakiathiriwi na uzito wa mwili, wala na dawa za kifua kikuu, kifafa au ARV.

Aina ya TCu-380A imeidhinishwa kwa miaka 10, na tafiti zinazotumiwa na WHO zimeonyesha inaendelea kufanya kazi hadi miaka 12. Mtoa huduma atakuambia muda wa aina uliyowekewa; andika tarehe kwenye kadi yako.

Kwa nini wengi hukichagua

• Hakina homoni: hakibadilishi uzito, hisia, hamu ya tendo la ndoa wala mifupa kwa njia ya homoni.

• Uwezo wa kushika mimba hurudi mara moja kikiondolewa, bila kusubiri miezi kama ilivyo kwa sindano.

• Muda mrefu kwa gharama ndogo: kuwekwa mara moja kunatosha kwa miaka 10 hadi 12, na kinapatikana bure katika vituo vingi vya serikali.

• Hakuna cha kukumbuka kila siku wala kila mwezi.

• Kinafaa wanaonyonyesha na wasioweza kutumia estrojeni.

• Ni njia ya dharura yenye nguvu kuliko zote kikiwekwa ndani ya siku 5, na kinaendelea kukukinga baada ya hapo.

• Huenda kinapunguza hatari ya saratani ya ukuta wa ndani wa mji wa mimba, na tafiti zinaonyesha huenda pia ya shingo ya kizazi.

Nani anaweza kutumia, na nani hapaswi?

Wanawake wengi wanaweza kukitumia, wakiwemo wasiozaa, vijana, wanaonyonyesha, waliotoa au kuharibika mimba bila maambukizi, wenye VVU wanaoendelea vizuri na dawa, na wanawake zaidi ya miaka 40.

Hakipaswi kuwekwa, au kinahitaji kusubiri au uchunguzi kwanza, kama:

• Una mimba au huenda una mimba.

• Una maambukizi ya via vya uzazi (PID), kisonono au klamidia sasa, au usaha unatoka kwenye shingo ya kizazi. Tibiwa kwanza, kisha kiwekwe baadaye.

• Una homa au maambukizi ya mji wa mimba baada ya kujifungua au kutoa mimba.

• Damu inatoka ukeni bila sababu inayojulikana, mpaka uchunguzwe.

• Una saratani ya shingo ya kizazi au ya mji wa mimba inayosubiri matibabu.

• Mji wa mimba umebadilika umbo kwa fibroidi kubwa au tatizo la kuzaliwa nalo, kiasi kwamba kitanzi hakiwezi kukaa vizuri.

• Una kifua kikuu cha nyonga.

• Uko kati ya saa 48 na wiki 4 baada ya kujifungua (subiri mpaka wiki 4 zipite).

• Una VVU na hali yako ni mbaya bila matibabu (mtoa huduma atakushauri).

Kama una hedhi nzito sana au upungufu mkubwa wa damu tayari, jadili na mtoa huduma, kwa sababu kitanzi cha kopa kinaweza kuongeza damu ya hedhi.

Kinawekwa lini?

• Wakati wowote wa mzunguko kama ni hakika huna mimba. Wengi hupendelea siku za hedhi au mara baada yake, kwa sababu ni rahisi kuthibitisha huna mimba.

• Ndani ya saa 48 baada ya kujifungua (hata baada ya upasuaji), au kuanzia wiki 4 baada ya kujifungua.

• Mara baada ya mimba kuharibika au kutolewa, kama hakuna maambukizi.

• Kama njia ya dharura: ndani ya siku 5 baada ya tendo bila kinga, au ndani ya siku 5 baada ya siku inayokadiriwa ya ovulesheni.

• Kutoka njia nyingine: wakati wowote, bila kinga ya ziada.

Kitanzi cha kopa huanza kufanya kazi mara moja kikiwekwa. Huhitaji kondomu kwa ajili ya kuzuia mimba, ingawa kondomu bado inahitajika kama kuna hatari ya VVU au magonjwa ya ngono.

Jinsi kinavyowekwa

• Mtoa huduma atakuuliza historia yako na kukuchunguza nyonga ili kujua ukubwa na mkao wa mji wa mimba, na kuangalia kama kuna dalili za maambukizi.

• Kifaa cha kufungua uke (spekulamu) huwekwa, na shingo ya kizazi husafishwa kwa dawa.

• Kina cha mji wa mimba hupimwa kwa kifaa chembamba maalumu cha kupimia.

• Kitanzi huingizwa kupitia shingo ya kizazi ndani ya mrija mwembamba, kisha mikono yake hufunguka ndani ya mji wa mimba.

• Nyuzi hukatwa zibaki karibu sentimita 3 ukeni.

Kuwekwa huchukua dakika 5 hadi 10. Wanawake wengi huhisi maumivu ya kubana tumboni kama ya hedhi wakati wa kuwekwa na kwa saa au siku chache baada yake. Unaweza kumeza dawa ya maumivu kama ibuprofen au paracetamol saa moja kabla, kama mtoa huduma atakavyoshauri. Wachache huhisi kizunguzungu; pumzika dakika chache kabla ya kuondoka.

Baada ya kuwekwa: nini cha kutarajia

• Maumivu ya kubana na matone ya damu kwa siku chache ni kawaida.

• Rudi kituoni kwa ukaguzi baada ya wiki 3 hadi 6, au baada ya hedhi ya kwanza, ili kuthibitisha kitanzi kipo mahali pake.

• Unaweza kushiriki tendo la ndoa wakati wowote unapojisikia tayari. Mwenzi wako kwa kawaida hahisi kitanzi; akihisi nyuzi, mtoa huduma anaweza kuzipunguza.

• Unaweza kujikagua nyuzi kwa vidole safi baada ya hedhi: ingiza kidole ukeni hadi kwenye shingo ya kizazi (inahisiwa kama ncha ya pua) na uhisi nyuzi. Usizivute.

• Kama huhisi nyuzi, unahisi ncha ngumu ya plastiki, au nyuzi zinaonekana ndefu kuliko kawaida, tumia kondomu na urudi kituoni.

Mabadiliko ya hedhi na jinsi ya kuyapunguza

Hili ndilo jambo kubwa la kujua kabla ya kuchagua kitanzi cha kopa:

• Hedhi nzito zaidi na ya siku nyingi zaidi, hasa miezi 3 hadi 6 ya mwanzo.

• Maumivu zaidi wakati wa hedhi (kubana tumboni).

• Matone ya damu kati ya hedhi miezi ya mwanzo.

• Kwa wengi mabadiliko haya hupungua baada ya miezi 3 hadi 6, lakini kwa baadhi hedhi hubaki nzito kidogo kuliko kabla.

Jinsi ya kupunguza

• Dawa za kupunguza maumivu na damu kama ibuprofen, zikimezwa siku za hedhi kama mtoa huduma atakavyoshauri, hupunguza damu na maumivu.

• Kula vyakula vyenye madini chuma kama maharage, mboga za majani, dagaa na maini, ili kuzuia upungufu wa damu.

• Kama damu ni nyingi sana, inaendelea kwa muda mrefu, au una kizunguzungu, nenda kituoni upimwe wingi wa damu (Hb). Kama haipungui, kitanzi kinaweza kuondolewa na ukachagua njia nyingine.

Kumbuka: kitanzi cha kopa hakisimamishi hedhi wala hakibadilishi mzunguko wako; hedhi zako zinaendelea kuja kwa mpangilio wako wa kawaida.

Hatari na matatizo yanayoweza kutokea

Kuna imani kwamba kitanzi kinaweza kuhamia moyoni au kifuani, au kupotea tumboni na kuleta saratani. Hili si kweli. Kwa nadra sana kitanzi kilichotoboa kinaweza kuingia kwenye tumbo karibu na mji wa mimba, na huondolewa kwa upasuaji mdogo. Kitanzi hakisababishi saratani.

Kuondoa kitanzi na kurudi kwa uwezo wa kushika mimba

• Kitanzi huondolewa na mtoa huduma kwa kuvuta nyuzi taratibu; huchukua dakika chache na mara nyingi huuma kidogo kuliko kuwekwa.

• Kinaweza kuondolewa wakati wowote unapotaka, hata kabla ya muda wake kuisha. Usikiondoe mwenyewe.

• Uwezo wa kushika mimba hurudi mara moja baada ya kuondolewa. Unaweza kushika mimba katika mzunguko wa kwanza.

• Tafiti zimeonyesha wanawake walioondoa kitanzi cha kopa hushika mimba kwa kasi sawa na wasiowahi kutumia njia yoyote. Kitanzi chenyewe hakijathibitishwa kusababisha ugumba. Hata hivyo, maambukizi ya via vya uzazi (PID) yasiyotibiwa, yawe na kitanzi au bila, yanaweza kuharibu mirija; ndiyo sababu dalili za maambukizi zinahitaji matibabu ya haraka.

• Kama muda wake umeisha na unataka kuendelea, kitanzi kipya kinaweza kuwekwa siku hiyo hiyo ya kuondoa.

• Kama hutaki mimba, usiondoe kitanzi bila kuwa na njia nyingine; tumia kondomu kwanza au anza njia mpya siku hiyo hiyo.

Hali maalumu

• Unanyonyesha: kitanzi cha kopa ni salama kabisa, hakina homoni na hakiathiri maziwa.

• Una VVU: unaweza kukitumia ukiwa unaendelea vizuri na ARV. Utafiti wa ECHO (2019) haukuonyesha tofauti kubwa ya maambukizi ya VVU kati ya kitanzi cha kopa, sindano na njiti. Endelea kutumia kondomu.

• Hujazaa: kinafaa; kuwekwa kunaweza kuuma kidogo zaidi, na mtoa huduma anaweza kukupa dawa ya maumivu.

• Ni kijana: kinafaa na ni mojawapo ya njia bora za muda mrefu kwa vijana, pamoja na kondomu kwa kinga ya maambukizi.

• Unakaribia ukomo wa hedhi: kitanzi kilichowekwa ukiwa na miaka 40 au zaidi kinaweza kubaki mpaka ukomo wa hedhi; kiondolewe mwaka mmoja baada ya hedhi ya mwisho.

• Unatumia dawa za kifua kikuu, kifafa au ARV: hazipunguzi nguvu ya kitanzi cha kopa.

Lini umwone daktari haraka

• Maumivu makali ya tumbo la chini, hasa pamoja na homa, uchafu wenye harufu mbaya ukeni, au maumivu wakati wa tendo la ndoa.

• Huhisi nyuzi, unahisi ncha ngumu ya plastiki ukeni, au unadhani kitanzi kimetoka.

• Dalili za ujauzito au hedhi kuchelewa.

• Damu nyingi sana (pedi kujaa ndani ya saa 1) au kizunguzungu na uchovu mkubwa.

• Maumivu makali yanayoendelea siku kadhaa baada ya kuwekwa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara