Sindano ya uzazi wa mpango

Sindano ya uzazi wa mpango (inayojulikana zaidi kama Depo au Depo-Provera) ni njia ya homoni inayozuia mimba kwa miezi mitatu kwa sindano moja. Ina homoni ya kutengenezwa inayofanana na projesteroni, haina estrojeni, na hutolewa kituoni au, kwa aina ya Sayana Press, mwanamke anaweza kujidunga mwenyewe nyumbani.

Ni njia yenye ufanisi mkubwa ikichomwa kwa wakati, lakini ina maudhi ambayo kila mwanamke anapaswa kuyajua kabla ya kuchagua: hedhi kubadilika au kupotea kabisa, kuongezeka uzito kwa baadhi, kupungua kidogo kwa uimara wa mifupa kwa matumizi ya muda mrefu, na uwezo wa kushika mimba kuchelewa kurudi baada ya kuacha, kwa wengine hadi mwaka mmoja au zaidi. Kama unapanga kupata mtoto hivi karibuni au unataka njia isiyo na homoni, kuna machaguo mengine yaliyoelezwa hapa chini.

Sindano ya uzazi wa mpango ni nini?

Sindano ya uzazi wa mpango ina dawa iitwayo medroxyprogesterone acetate (kifupi DMPA). Ni mojawapo ya njia zinazotumiwa zaidi Tanzania kwa sababu inahitaji kwenda kituoni mara nne tu kwa mwaka, haihitaji kukumbuka kila siku, na mtu mwingine hawezi kujua kama unaitumia.

Aina za sindano

Majina mengine unayoweza kusikia ni sindano ya depo, sindano ya miezi mitatu, uzazi wa mpango kwa sindano na dawa ya kuchoma ya uzazi wa mpango. Sindano hii imo kwenye orodha ya dawa muhimu ya Taifa (STG/NEMLIT 2026) na inapatikana katika vituo vya afya vya ngazi zote.

Inafanyaje kazi kuzuia mimba?

• Huzuia yai kutolewa: homoni huzuia ovari kutoa yai kila mwezi (ovulesheni). Bila yai, mimba haiwezi kutunga.

• Huufanya ute wa shingo ya kizazi kuwa mzito: ute mzito huzuia mbegu za kiume kupita kuingia kwenye mji wa mimba.

• Hufanya ukuta wa ndani wa mji wa mimba kuwa mwembamba: ndiyo sababu hedhi hupungua au kupotea kwa wanawake wengi.

Sindano haitoi mimba iliyokwisha kutunga, na haikukingi dhidi ya VVU wala magonjwa ya ngono. Kama kuna hatari ya maambukizi, tumia kondomu pia.

Ufanisi wake ni kiasi gani?

Ufanisi hupimwa kwa idadi ya wanawake 100 wanaopata mimba ndani ya mwaka mmoja wa kutumia njia hiyo:

Tofauti hii inatokana karibu yote na kuchelewa kurudi kwa sindano inayofuata. Ndiyo maana ni muhimu kujua tarehe yako na kutumia kumbukumbu, kwa mfano ya app ya Uly Clinic (Siku Zangu), inayokukumbusha sindano siku 3 kabla.

Kabla ya kuchagua: njia zisizo na homoni

Kabla ya kuamua, fahamu kuwa kuna njia zenye ufanisi zisizo na homoni. Hazibadilishi mzunguko wako kwa homoni, na ukiacha au ukiondoa, uwezo wa kushika mimba hurudi mara moja. Kwa wanawake wengi hizi ndizo njia zenye maudhi na madhara machache zaidi:

Njia isiyo na homoni yenye ufanisi unaokaribia sindano ni kitanzi cha kopa. Njia nyingine zisizo na homoni zinafanya kazi vizuri pale zinapotumiwa sawasawa kila mara.

Nani anaweza kutumia, na nani hapaswi?

Wanawake wengi wanaweza kutumia sindano, wakiwemo wanaonyonyesha, wenye VVU, wenye sikoseli, wenye kifafa na wasioweza kutumia estrojeni. Hata hivyo, mtoa huduma atakushauri njia nyingine kama una mojawapo ya hali hizi:

• Saratani ya matiti sasa au uliwahi kuwa nayo.

• Damu inayotoka ukeni bila sababu inayojulikana, mpaka uchunguzwe.

• Shinikizo la damu la juu sana (160/100 au zaidi) au ugonjwa wa mishipa ya damu.

• Uliwahi kupata kiharusi au shambulio la moyo, au una ugonjwa wa moyo unaosababishwa na mishipa iliyoziba.

• Kisukari cha muda mrefu chenye madhara kwenye macho, figo au mishipa ya fahamu.

• Ugonjwa mkali wa ini, kama sirosisi kali au uvimbe wa ini.

• Ugonjwa wa lupasi (SLE) wenye kingamwili zinazoganda damu (antiphospholipid antibodies).

• Vihatarishi vingi vya ugonjwa wa moyo kwa pamoja, kama umri mkubwa, uvutaji sigara, kisukari na shinikizo la damu.

Kwa wasichana chini ya miaka 18 na wanawake zaidi ya miaka 45, sindano inaweza kutumika lakini kwa tahadhari ya mifupa (tazama Maudhi na madhara mengine). Mwambie mtoa huduma dawa zote unazotumia na magonjwa uliyowahi kuwa nayo.

Jinsi ya kuanza na kurudia sindano

• Ndani ya siku 7 tangu hedhi ianze: sindano inakukinga mara moja; huhitaji kinga ya ziada.

• Wakati mwingine wowote: inaweza kuanzishwa kama ni hakika huna mimba (mtoa huduma anaweza kukupima). Tumia kondomu au jizuie kwa siku 7 baada ya sindano.

• Baada ya kujifungua, usiponyonyesha: wakati wowote. Kabla ya wiki 3 hakuna kinga ya ziada inayohitajika.

• Baada ya kujifungua, ukinyonyesha: mwongozo wa WHO unaruhusu kuanza mapema; wengi huanza wiki 6 baada ya kujifungua. Mtoa huduma atakushauri.

• Baada ya mimba kuharibika au kutoka: siku hiyo hiyo au ndani ya siku 7, bila kinga ya ziada.

• Kutoka njia nyingine (vidonge, njiti, kitanzi): unaweza kuanza siku hiyo hiyo; mtoa huduma atakuambia kama unahitaji kinga ya ziada.

Sindano zinazofuata

• Rudi kila baada ya wiki 13 (miezi 3).

• Unaweza kuchoma hadi wiki 2 mapema au hadi wiki 4 kuchelewa na bado kupata sindano bila kipimo cha ujauzito wala kinga ya ziada (mwongozo wa WHO).

• Andika tarehe kwenye kadi yako na kwenye simu. App ya Uly Clinic (Siku Zangu) ina kumbukumbu ya sindano inayokukumbusha siku 3 kabla, siku yenyewe na wiki moja kabla muda wa kuchelewa kuisha.

Sayana Press: kujidunga mwenyewe

Kwa Sayana Press, mtoa huduma anakufundisha kujidunga chini ya ngozi ya tumbo au paja. Tafiti zimeonyesha wanawake wanaojidunga wenyewe huendelea na njia hii vizuri kama wanaochomwa kituoni. Hifadhi sindano mahali pakavu, mbali na jua na watoto, na tupa sindano iliyotumika kwenye chupa ngumu yenye mfuniko.

Mabadiliko ya hedhi

Mabadiliko ya hedhi ndiyo maudhi yanayotokea kwa karibu kila mtumiaji, na ndiyo sababu kuu wanawake wengi huacha sindano. Ni vizuri kuyajua mapema:

• Miezi ya mwanzo: damu inaweza kutoka bila mpangilio, kwa matone kati ya hedhi, au kwa siku nyingi.

• Baada ya mwaka mmoja: takribani nusu ya wanawake hawapati hedhi kabisa, na idadi huongezeka kadri wanavyoendelea kutumia.

• Wachache: hupata damu nyingi au ya muda mrefu.

Kukosa hedhi ukiwa kwenye sindano si ugonjwa na hakumaanishi damu inakusanyika tumboni. Homoni inaufanya ukuta wa mji wa mimba usinenepe, hivyo hakuna kinachotoka. Hedhi hurudi baada ya kuacha sindano, ingawa kwa baadhi huchukua miezi kadhaa.

Kama damu ni nyingi sana (pedi kujaa ndani ya saa 1), inatoka kwa muda mrefu, au unahisi kizunguzungu na uchovu, nenda kituoni. Kuna dawa za muda mfupi zinazoweza kupunguza damu, na unaweza kuchunguzwa kama kuna sababu nyingine kama maambukizi au uvimbe.

Maudhi na madhara mengine

Kuhusu VVU: tafiti za zamani zilileta wasiwasi kwamba sindano huongeza hatari ya kupata VVU. Utafiti mkubwa wa ECHO (2019), uliofanyika Afrika ikiwemo nchi jirani, haukuonyesha tofauti kubwa ya maambukizi kati ya wanaotumia sindano, njiti ya uzazi wa mpango na kitanzi cha kopa. Hata hivyo, maambukizi yalikuwa mengi kwa wote, jambo linaloonyesha umuhimu wa kondomu na kinga nyingine dhidi ya VVU.

Maudhi mengi hupungua au huisha baada ya kuacha sindano, lakini kumbuka kuwa homoni hukaa mwilini kwa miezi kadhaa; hakuna njia ya kuitoa haraka kama ilivyo kwa njiti au kitanzi.

Faida za kiafya zinazojulikana

• Hupunguza hatari ya saratani ya ukuta wa ndani wa mji wa mimba (endometrium).

• Hupunguza upungufu wa damu unaotokana na hedhi nzito, kwa sababu hedhi hupungua.

• Kwa wenye sikoseli, tafiti zimeonyesha inaweza kupunguza mashambulizi ya maumivu.

• Hupunguza hatari ya mimba nje ya kizazi.

• Hupunguza dalili za baadhi ya magonjwa ya kizazi kama endometriosis na fibroidi kwa baadhi ya wanawake.

• Haina estrojeni, hivyo inaweza kutumiwa na wanaonyonyesha na wasioweza kutumia vidonge vya mchanganyiko.

Ukitaka mimba baada ya kuacha sindano

Hili ni jambo ambalo mara nyingi halielezwi kwa uwazi, na limewapa wanawake wengi wasiwasi. Ukweli ni huu:

• Sindano ndiyo njia inayochelewesha zaidi kurudi kwa uwezo wa kushika mimba kuliko njia nyingine zote za muda.

• Kwa wastani, wanawake hushika mimba karibu miezi 10 baada ya sindano ya mwisho, yaani karibu miezi 7 baada ya muda wa sindano kuisha. Hii ni miezi kadhaa zaidi kuliko wanaoacha vidonge au kuondoa njiti au kitanzi.

• Kwa baadhi, inachukua miezi 12 hadi 18 au zaidi. Wengine huwahi zaidi. Tofauti hii inategemea mwitikio wa mwili wa kila mwanamke kwa homoni, si kosa lake.

• Muda wa kuchelewa hautegemei umetumia sindano kwa muda gani; aliyechoma mara moja anaweza kuchelewa kama aliyetumia miaka mingi.

• Tafiti nyingi zinaonyesha wanawake wengi hushika mimba ndani ya miaka 2 baada ya kuacha. Hata hivyo, sindano haiwezi kusahihisha matatizo mengine ya uzazi yaliyokuwepo kabla, kama mirija iliyoziba au matatizo ya mwenzi, na yanaweza kugunduliwa tu baada ya kuacha.

Kama unapanga mtoto

• Kama unataka mimba ndani ya mwaka mmoja hadi miwili, ongea na mtoa huduma kuhusu kubadili njia mapema, hasa kwenda njia isiyo na homoni kama kondomu au kitanzi cha kopa, ambazo uwezo wa kushika mimba hurudi mara zinapoachwa.

• Anza vidonge vya foliki asidi kila siku angalau mwezi 1 kabla ya kujaribu kushika mimba.

• Fuatilia hedhi zako zinaporudi; app ya Siku Zangu inaweza kukusaidia kuona siku bora za kushika mimba.

• Kama hujashika mimba miezi 18 baada ya sindano ya mwisho, au hedhi haijarudi miezi 6 baada ya muda wa sindano kuisha, mwoneni daktari wote wawili kwa uchunguzi. Kama una miaka 35 au zaidi, nenda mapema zaidi.

Hali maalumu

• Unanyonyesha: sindano haiathiri wingi wala ubora wa maziwa, na haipunguzi nguvu yake.

• Una VVU au unatumia ARV: unaweza kutumia sindano. Dawa za ARV, ikiwemo TLD (dolutegravir) na efavirenz, hazipunguzi nguvu ya sindano. Endelea kutumia kondomu.

• Unatumia dawa za kifua kikuu (rifampicin) au za kifafa: tofauti na vidonge na njiti, dawa hizi hazipunguzi nguvu ya sindano.

• Wewe ni kijana chini ya miaka 18: unaweza kutumia, lakini kwa sababu mifupa bado inakua, jadili na mtoa huduma njia nyingine za muda mrefu, ikiwemo kitanzi cha kopa.

• Una zaidi ya miaka 45: mifupa huanza kupungua uimara kadri ukomo wa hedhi unavyokaribia; mtoa huduma anaweza kukushauri njia nyingine.

• Una sikoseli au kifafa: sindano ni chaguo zuri, na kwa baadhi hupunguza mashambulizi.

Ukichelewa sindano inayofuata

• Umechelewa hadi wiki 4 (siku 28) baada ya tarehe yako: nenda kituoni upate sindano. Huhitaji kinga ya ziada.

• Umechelewa zaidi ya wiki 4: nenda kituoni. Mtoa huduma atahakikisha huna mimba kabla ya kukuchoma, kisha utumie kondomu au jizuie kwa siku 7.

• Umechelewa zaidi ya wiki 4 na ulifanya tendo bila kinga ndani ya siku 5 zilizopita: muulize mtoa huduma kuhusu vidonge vya dharura au kitanzi cha kopa cha dharura.

Lini umwone daktari haraka

• Damu nyingi sana ukeni (pedi kujaa ndani ya saa 1) au damu inayoendelea kwa wiki kadhaa pamoja na kizunguzungu au uchovu mkubwa.

• Maumivu makali ya tumbo la chini, hasa upande mmoja, ambayo yanaweza kuwa dalili ya mimba nje ya kizazi.

• Dalili za ujauzito, kama kichefuchefu, matiti kuuma na kipimo chanya.

• Kichwa kuuma sana tofauti na kawaida, pamoja na kuona giza au maruerue.

• Usaha, uvimbe mkubwa, wekundu au maumivu makali mahali ulipochomwa.

• Huzuni kubwa isiyoisha au mawazo ya kujidhuru.

• Ngozi au macho kuwa manjano.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara