Vidonge vya mchanganyiko (majira ya mchanganyiko)

Vidonge vya mchanganyiko, au majira ya mchanganyiko (combined oral contraceptive pills), ni vidonge vya kumeza kila siku vyenye homoni mbili za kutengenezwa, estrojeni na projestini, zinazofanana na homoni za mwili wa mwanamke. Huzuia mimba hasa kwa kuzuia yai kutolewa kwenye ovari. Ni njia inayotumika sana duniani kwa sababu mwanamke anaidhibiti mwenyewe na anaweza kuacha wakati wowote.

Ufanisi wake unategemea kumeza kila siku: kwa matumizi ya kawaida takriban wanawake 7 kati ya 100 hupata mimba kwa mwaka, lakini chini ya 1 kati ya 100 kwa wanaomeza bila kukosa. Kwa kuwa vina estrojeni, havifai kwa baadhi ya wanawake, wakiwemo wavutaji sigara wenye miaka 35 au zaidi, wenye shinikizo la damu la juu na wenye historia ya damu kuganda. Makala hii inaeleza faida, hatari zake zote, jinsi ya kuvitumia na la kufanya ukisahau kidonge.

Vidonge vya mchanganyiko ni nini?

Kila kidonge chenye homoni kina kiasi kidogo cha estrojeni (mara nyingi ethinylestradiol) na projestini (kwa mfano levonorgestrel). Vidonge vinavyopatikana zaidi Tanzania, vikiwemo vile vya kliniki za serikali, huwa kwenye pakiti ya vidonge 28: vidonge 21 vya homoni na vidonge 7 vya rangi tofauti (mara nyingi kahawia) vyenye madini chuma au visivyo na dawa.

Vinajulikana pia kama majira mseto, vidonge vya homoni mbili, combined pills au COC. Ni tofauti na vidonge vya projestini pekee, ambavyo havina estrojeni na vinafaa zaidi kwa mama anayenyonyesha.

Vinafanyaje kazi?

• Huzuia yai kutolewa (ovulesheni): hii ndiyo kazi kuu.

• Huufanya ute wa shingo ya kizazi kuwa mzito, hivyo mbegu za kiume zinashindwa kupita.

• Hufanya ukuta wa ndani wa mji wa mimba kuwa mwembamba, ndiyo sababu hedhi huwa nyepesi.

Vidonge hivi havitoi mimba iliyokwisha kutunga, na havizuii mimba vikimezwa baada ya tendo moja. Vinafanya kazi kwa kumezwa kila siku, bila kujali kama umefanya tendo siku hiyo au la. Kwa tendo lisilo na kinga lililokwisha kutokea, njia sahihi ni vidonge vya dharura au kitanzi cha kopa ndani ya siku 5.

Ufanisi wake

Hatari kubwa zaidi ya kupata mimba ni pale mwanamke anapochelewa kuanza pakiti mpya kwa siku 3 au zaidi, au akisahau vidonge 3 au zaidi mwanzoni au mwishoni mwa pakiti, kwa sababu hapo ovari zinapata nafasi ya kutoa yai.

Kabla ya kuchagua: njia zisizo na homoni

Kama unatafuta njia isiyobadilisha homoni zako, au huwezi kukumbuka kidonge kila siku, haya ni machaguo yasiyo na homoni ambayo uwezo wa kushika mimba hurudi mara moja ukiacha:

• Kitanzi cha kopa (IUCD): chini ya 1 kati ya 100 hupata mimba kwa mwaka; hudumu miaka 10 hadi 12; hedhi inaweza kuwa nzito zaidi mwanzoni.

• Kondomu ya kiume au ya kike: inakinga pia VVU na magonjwa ya ngono; inahitaji kutumika kila tendo.

• Kiwambo cha uzazi wa mpango: huwekwa kabla ya tendo; hakipatikani kwa urahisi Tanzania.

• Kunyonyesha pekee (LAM): kwa miezi 6 ya kwanza baada ya kujifungua, kama masharti yote yanatimizwa.

Nani anaweza kutumia, na nani hapaswi?

Wanawake wengi wenye afya, wa umri wowote kuanzia hedhi ya kwanza hadi miaka 35, wanaweza kuvitumia, hata wasiozaa. Havifai, au mtoa huduma atakushauri njia nyingine, kama:

• Una miaka 35 au zaidi na unavuta sigara.

• Shinikizo la damu liko juu (140/90 au zaidi), hata kama linatibiwa.

• Uliwahi kupata damu kuganda kwenye mishipa ya miguu au mapafu, au familia yako ina tatizo la kurithi la damu kuganda.

• Una kipandauso chenye dalili za kuona mwanga, mistari au giza kabla ya kichwa kuuma (migraine with aura), au kipandauso cha aina yoyote ukiwa na miaka 35 au zaidi.

• Uliwahi kupata kiharusi, shambulio la moyo au una ugonjwa wa moyo au wa valvu zenye matatizo.

• Una saratani ya matiti sasa au uliwahi kuwa nayo.

• Una kisukari cha muda mrefu chenye madhara kwenye mishipa, macho, figo au fahamu.

• Una ugonjwa mkali wa ini, uvimbe wa ini au ugonjwa wa nyongo unaoendelea.

• Uko chini ya wiki 3 baada ya kujifungua (hatari ya damu kuganda iko juu), au unanyonyesha mtoto chini ya miezi 6.

• Utafanyiwa upasuaji mkubwa utakaokulaza kitandani kwa muda mrefu.

• Unatumia dawa za kifua kikuu aina ya rifampicin au baadhi ya dawa za kifafa (tazama sehemu ya dawa).

Mtoa huduma atapima shinikizo la damu kabla ya kuanza, na atakuuliza kuhusu sigara, kipandauso na historia ya damu kuganda kwako na kwa familia yako. Usiogope kueleza ukweli; ndio unaokulinda.

Jinsi ya kuanza

• Ndani ya siku 5 tangu hedhi ianze: unalindwa mara moja, huhitaji kinga ya ziada.

• Siku nyingine yoyote (kama ni hakika huna mimba): anza leo, na tumia kondomu au jizuie kwa siku 7 za mwanzo.

• Baada ya kujifungua, usiponyonyesha: kuanzia wiki 3 (wiki 6 kama una vihatarishi vya damu kuganda, kama upasuaji au uzito mkubwa).

• Baada ya kujifungua, ukinyonyesha: subiri mpaka mtoto afike miezi 6; kabla ya hapo tumia njia isiyopunguza maziwa.

• Baada ya mimba kuharibika au kutolewa: siku hiyo hiyo au ndani ya siku 7.

• Kutoka sindano: anza siku ambayo sindano inayofuata ilipaswa kuchomwa.

Jinsi ya kumeza kila siku

• Meza kidonge kimoja kila siku, saa ileile, kwa mpangilio wa mishale kwenye pakiti.

• Chagua saa inayoendana na ratiba yako, kama wakati wa kupiga mswaki usiku. Weka kengele kwenye simu; app ya Uly Clinic (Siku Zangu) ina kumbukumbu ya kidonge cha kila siku.

• Pakiti ya 28 ikiisha, anza mpya kesho yake bila kupumzika, hata kama hedhi bado inaendelea.

• Vidonge 7 vya kahawia ni vya madini chuma au havina dawa; kazi yake ni kukusaidia kuendelea na mazoea ya kila siku. Hedhi huja wakati unameza vidonge hivi.

• Weka pakiti ya akiba ili usikose vidonge ukiwa safarini au kituo kikiwa hakina.

Ukisahau kidonge

Hizi ni hatua za WHO kwa vidonge vya mchanganyiko vyenye kiasi cha kawaida cha estrojeni:

Kama unasahau mara kwa mara, ni ishara kwamba njia isiyohitaji kukumbuka kila siku, kama kitanzi cha kopa, inaweza kukufaa zaidi.

Ukitapika au kuharisha

• Ukitapika ndani ya saa 2 baada ya kumeza kidonge cha homoni, meza kingine kutoka kwenye pakiti haraka iwezekanavyo.

• Ukitapika au kuharisha sana kwa siku 2 au zaidi, fuata hatua za kusahau vidonge 3 au zaidi: endelea kumeza, na tumia kondomu mpaka umeze vidonge 7 mfululizo bila kutapika.

Dawa zinazopunguza nguvu ya vidonge

Baadhi ya dawa hufanya ini kuondoa homoni haraka, hivyo vidonge vinashindwa kuzuia mimba:

• Rifampicin na rifabutin (dawa za kifua kikuu).

• Baadhi ya dawa za kifafa: carbamazepine, phenytoin, phenobarbital, primidone, topiramate na oxcarbazepine.

• Baadhi ya dawa za VVU za zamani, kama efavirenz na dawa zilizoongezwa nguvu kwa ritonavir. TLD (dolutegravir), inayotumika sasa Tanzania, haipunguzi nguvu ya vidonge.

• Dawa ya mitishamba ya St John's wort.

• Lamotrigine (dawa ya kifafa) haipunguzi nguvu ya vidonge, lakini vidonge hupunguza kiwango cha lamotrigine, hivyo kifafa kinaweza kurudi.

Antibiotiki nyingine za kawaida, kama amoxicillin na doxycycline, hazijathibitishwa kupunguza nguvu ya vidonge, isipokuwa kama zinakufanya utapike au kuharisha. Kila unapopewa dawa mpya, mwambie mtoa huduma kuwa unatumia vidonge vya uzazi wa mpango.

Mabadiliko ya hedhi

• Hedhi kwa kawaida huwa nyepesi, ya siku chache na yenye mpangilio zaidi.

• Miezi 3 ya mwanzo, matone ya damu katikati ya pakiti ni kawaida na hupungua.

• Kwa baadhi hedhi hupungua sana au haiji wakati wa vidonge vya kahawia. Kama umemeza vidonge vyote sawasawa, mara nyingi si mimba; kama umesahau vidonge au hedhi imekosa mara mbili mfululizo, fanya kipimo cha ujauzito.

Maudhi ya kawaida

Maudhi mengi hupungua ndani ya miezi 3. Kama yanaendelea na kukusumbua, mtoa huduma anaweza kukubadilishia aina ya vidonge au njia.

Hatari kubwa ambazo hazipaswi kufichwa

Hatari hizi ni nadra kwa wanawake vijana wenye afya, lakini ni halisi, na kila mtumiaji anastahili kuzijua:

Tunaeleza hatari hizi si kukutisha, bali ili uchague ukiwa na taarifa zote. Kwa wanawake wengi wenye afya, hatari hizi ni ndogo; kwa wenye vihatarishi vilivyotajwa, njia nyingine zinafaa zaidi.

Faida za kiafya zinazojulikana

• Hupunguza hatari ya saratani ya ovari na ya ukuta wa ndani wa mji wa mimba kwa nusu au zaidi, na kinga hii huendelea kwa miaka mingi hata baada ya kuacha.

• Hupunguza hatari ya saratani ya utumbo mpana kwa kiasi.

• Hupunguza maumivu ya hedhi na damu nyingi ya hedhi, hivyo hupunguza upungufu wa damu.

• Husaidia kudhibiti hedhi isiyo na mpangilio, chunusi na vinyweleo vingi vya PCOS.

• Hupunguza dalili za endometriosis kwa baadhi.

• Hupunguza uvimbe wa ovari (cysts) na matatizo ya matiti yasiyo saratani.

Ukitaka mimba baada ya kuacha

• Uwezo wa kushika mimba kwa kawaida hurudi haraka: wanawake wengi hushika mimba ndani ya miezi 1 hadi 3 baada ya kuacha, na tafiti zinaonyesha takribani wanawake 8 kati ya 10 hushika mimba ndani ya mwaka mmoja, kama wasiowahi kutumia njia.

• Hata hivyo, baadhi huchelewa: kwa wanawake wachache ovulesheni na hedhi huchukua miezi kadhaa kurudi kwa mpangilio, kutegemea mwili wa kila mmoja.

• Kama hedhi haijarudi miezi 3 baada ya kuacha, muone daktari. Mara nyingi tatizo lililokuwepo kabla, kama PCOS au matatizo ya tezi, lilifichwa na vidonge na huonekana baada ya kuacha.

• Kama hujashika mimba baada ya miezi 12 ya kujaribu (miezi 6 kama una miaka 35 au zaidi), mwoneni daktari wote wawili.

• Anza foliki asidi kila siku angalau mwezi 1 kabla ya kujaribu kushika mimba. Ni salama kushika mimba mara baada ya kuacha; huhitaji kusubiri.

Dalili za hatari: nenda kituoni mara moja

Acha kumeza vidonge na nenda kituo cha afya mara moja ukiona mojawapo ya dalili hizi, kwa sababu zinaweza kuwa dalili za damu kuganda au kiharusi:

• Maumivu makali ya tumbo yasiyoeleweka.

• Maumivu ya kifua au kupumua kwa shida ghafla, kukohoa damu.

• Kichwa kuuma sana kipya, tofauti na kawaida, au kipandauso kinachoanza kwa kuona mwanga au giza.

• Macho kuona giza, kuona mara mbili au kupoteza uwezo wa kuona ghafla.

• Maumivu makali, uvimbe au wekundu wa mguu mmoja, hasa kwenye ndama.

• Ganzi au udhaifu wa upande mmoja wa mwili, uso kupinda au kushindwa kuongea.

• Ngozi au macho kuwa manjano.

Pia, kama utafanyiwa upasuaji mkubwa, mweleze daktari kuwa unatumia vidonge hivi; mara nyingi hushauriwa kuacha wiki 4 kabla na kutumia njia nyingine.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara