Ubora wa mbegu za kiume hupimwa kwa kuchunguza sampuli ya shahawa maabara, hasa idadi ya mbegu za kiume, uwezo wake wa kuogelea, maumbo yake na uhai wake. Kipimo hiki kinaitwa semen analysis au uchunguzi wa shahawa, na ndicho kipimo cha msingi kinachotumika kutathmini uwezekano wa mwanaume kuwa na changamoto ya uzazi.

Kwa mujibu wa mwongozo wa Shirika la Afya Duniani (WHO) wa mwaka 2021, matokeo ya kipimo hiki yanapaswa kutafsiriwa kwa kuzingatia vigezo kadhaa pamoja na historia ya afya ya mwanaume na mwenzi wake. Kuwa na matokeo yaliyo ndani ya viwango vya marejeo hakumaanishi kwamba ujauzito utapatikana kwa uhakika, na matokeo yaliyo chini ya viwango hivyo hayathibitishi moja kwa moja kwamba mwanaume hawezi kupata mtoto. 

1. Kipimo cha ubora wa mbegu za kiume ni nini?

Uchunguzi wa shahawa ni kipimo cha maabara kinachotathmini sifa za shahawa zinazohusiana na uwezo wa uzazi wa mwanaume. Shahawa ni majimaji yanayotoka wakati wa kumwaga manii, na huwa na mbegu za kiume pamoja na majimaji yanayotengenezwa na tezi mbalimbali za mfumo wa uzazi, hasa tezi dume na vifuko vya shahawa.

Ni muhimu kutofautisha vitu hivi viwili:

• Shahawa: Majimaji yote yanayotoka wakati wa kumwaga manii.

• Mbegu za kiume: Seli za uzazi zinazobeba taarifa za kinasaba kutoka kwa mwanaume na ambazo zinapaswa kukutana na yai ili urutubishaji utokee.

Shahawa nyingi hazimaanishi kwamba zina mbegu nyingi au zenye uwezo mzuri wa kurutubisha yai. Vilevile, shahawa chache kwa mwonekano hazitoshi kuthibitisha kwamba idadi ya mbegu ni ndogo.

WHO imeweka taratibu sanifu za uchunguzi wa shahawa ili kusaidia maabara kupata matokeo yanayoweza kulinganishwa na kutafsiriwa kwa usahihi.

2. Vipimo vinavyotumika kupima ubora wa mbegu za kiume

Uchunguzi wa msingi hupima sifa zifuatazo.

A. Kiasi cha shahawa (semen volume)

Kipimo hiki hupima jumla ya kiasi cha shahawa kinachotoka wakati wa kumwaga manii, kwa kawaida kwa mililita (mL). Kiwango cha chini cha rejeo cha WHO 2021 ni 1.4 mL.

Kiasi kidogo kinaweza kuhusishwa na kutokukusanya sampuli yote, muda mfupi tangu kumwaga manii mara ya mwisho, upungufu wa majimaji yanayotengenezwa na tezi za uzazi au kuziba kwa njia za kupitisha shahawa. Wakati mwingine, sababu nyingine za kiafya zinahitaji kuchunguzwa.

Kiasi kikubwa cha shahawa peke yake hakithibitishi kwamba mwanaume ana uwezo mzuri wa uzazi. Maabara inapaswa kupima pia idadi ya mbegu, mwendo na maumbo yake.

B. Idadi ya mbegu kwa kila mililita (sperm concentration)

Hiki ni kipimo cha idadi ya mbegu za kiume zilizopo katika kila mililita moja ya shahawa. Kiwango cha chini cha rejeo cha WHO 2021 ni mbegu milioni 16 kwa kila mL.

Kwa mfano, mwanaume anaweza kuwa na mbegu milioni 10 kwa mL, jambo linaloonyesha mkusanyiko ulio chini ya kiwango cha marejeo. Hata hivyo, tafsiri kamili inahitaji kujua pia kiasi cha shahawa na jumla ya mbegu zilizotoka.

Idadi ndogo huitwa oligozoospermia. Ikiwa hakuna mbegu zinazoonekana katika uchunguzi wa kawaida, hali hiyo huitwa azoospermia; uchunguzi wa ziada wa maabara unaweza kuhitajika ili kuthibitisha matokeo hayo.

C. Jumla ya mbegu katika shahawa zote (total sperm number)

Hiki ni kipimo cha idadi ya mbegu zote zilizopo katika sampuli nzima ya shahawa, badala ya kuangalia idadi katika mililita moja pekee.

Kiwango cha chini cha rejeo cha WHO 2021 ni mbegu milioni 39 kwa kila sampuli ya shahawa.

Hesabu yake ni:

Jumla ya mbegu = kiasi cha shahawa (mL) × idadi ya mbegu kwa mL.

Kwa mfano, ikiwa shahawa zina kiasi cha 2 mL na mkusanyiko wa mbegu milioni 20 kwa mL: 2 × 20 = mbegu milioni 40 kwa sampuli nzima.

Hivyo, ingawa mkusanyiko na jumla ya mbegu vinahusiana, havimaanishi kitu kilekile. Jumla ya mbegu husaidia kuelewa uzalishaji wa mbegu kwa kila tendo la kumwaga manii kwa usahihi zaidi kuliko mkusanyiko pekee.

D. Uwezo wa mbegu kuogelea(kujongea)

Hiki ni kipimo muhimu kwa sababu mbegu zinahitaji kujogea ili ziweze kupita katika mfumo wa uzazi wa mwanamke na kufikia yai.

Maabara hugawa mwendo wa mbegu katika makundi yafuatayo:

• Mwendo wa kuelekea mbele: Mbegu husogea mbele kwa mwelekeo unaoendelea, ingawa si lazima iwe mstari ulionyooka.

• Mwendo usioelekea mbele: Mbegu husogea lakini hazionyeshi maendeleo ya kutosha kuelekea mbele.

• Zisizosogea: Mbegu hazionyeshi mwendo.

Kiwango cha chini cha rejeo cha WHO 2021 ni:

• Mwendo wa jumla: 42%.

• Mwendo wa kuelekea mbele: 30%.

Kwa mfano, ikiwa asilimia 50 ya mbegu zinasogea, lakini ni asilimia 20 tu zinazoelekea mbele, mwendo wa jumla uko juu ya kiwango cha chini cha rejeo, lakini mwendo wa kuelekea mbele uko chini yake.

Hali ya mwendo mdogo huitwa asthenozoospermia. Hata hivyo, maabara na daktari wanapaswa kutathmini matokeo yote badala ya kutoa hitimisho kwa kutumia kipimo kimoja pekee.

E. Maumbo ya mbegu za kiume

Kipimo hiki huchunguza kama mbegu zina umbo linalokubalika kwa vigezo vya maabara. Mtaalamu huangalia sehemu ya kichwa, sehemu ya kati na mkia.

Mbegu zinaweza kuwa na mabadiliko ya umbo katika sehemu moja au zaidi. Maabara hutumia vigezo maalumu vya uchunguzi wa maumbo, na si kila tofauti ndogo ya umbo humaanisha kwamba mbegu haiwezi kurutubisha yai.

Kiwango cha chini cha rejeo cha WHO 2021 ni 4% ya mbegu zenye maumbo ya kawaida kwa kutumia vigezo sanifu.

Kwa mfano, matokeo ya 3% yanaonyesha kuwa asilimia ya mbegu zenye maumbo ya kawaida iko chini ya kiwango cha chini cha rejeo. Hata hivyo, hilo pekee halithibitishi kwamba mwanaume hawezi kupata mtoto.

Hali ya kuwa na asilimia ndogo ya mbegu zenye maumbo ya kawaida huitwa teratozoospermia. Kipimo hiki kinaweza kutofautiana kulingana na namna sampuli inavyoandaliwa na vigezo vinavyotumiwa na maabara, hivyo ni muhimu kutumia maabara yenye taratibu bora za udhibiti wa ubora.

F. Uhai wa mbegu za kiume

Uhai wa mbegu huonyesha asilimia ya mbegu ambazo bado ziko hai, hata kama hazisogei. Kiwango cha chini cha rejeo cha WHO 2021 ni 54% ya mbegu hai.

Kipimo hiki ni muhimu hasa pale ambapo mbegu nyingi hazisogei. Mbegu isiyosogea inaweza kuwa hai lakini ina tatizo la mwendo; kwa upande mwingine, inaweza kuwa imekufa.

Maabara hutumia mbinu maalumu za kutofautisha mbegu hai na zilizokufa. Kwa hiyo, kutosogea kwa mbegu pekee hakutoshi kusema kwamba zimekufa. Hali ya kuwa na sehemu kubwa ya mbegu zilizokufa huitwa necrozoospermia.

3. Viwango vya WHO vya kutafsiri majibu ya kipimo cha shahawa

Jedwali lifuatalo linaonyesha viwango vya chini vya rejeo vya WHO 2021, toleo la sita la mwongozo wa uchunguzi wa shahawa. Viwango hivi vinatokana na asilimia ya tano ya matokeo ya wanaume ambao wenzi wao walipata ujauzito wa kawaida ndani ya mwaka mmoja wa kujaribu kupata mtoto.

Chanzo: WHO, Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, toleo la sita, 2021.

Tahadhari muhimu: Hivi si viwango vinavyogawanya wanaume wenye uwezo wa kupata mtoto na wale wasioweza kupata mtoto. Ni viwango vya chini vya marejeo vinavyotokana na kundi la wanaume waliopata ujauzito kwa njia ya kawaida. Baadhi ya wanaume wenye matokeo chini ya viwango hivi wanaweza kupata mtoto, na baadhi wenye matokeo ndani ya viwango hivi wanaweza kuwa na changamoto ya uzazi.

Kwa hiyo, daktari hatakiwi kutegemea thamani moja pekee kufanya utambuzi wa utasa wa kiume.

4. Maandalizi sahihi kabla ya kupima shahawa

Usahihi wa matokeo unategemea pia jinsi sampuli inavyokusanywa, kuhifadhiwa na kufikishwa maabara.

Hatua za kufuata kabla ya kipimo

1. Kujizuia kumwaga manii kwa siku 2–7. Hiki ndicho kipindi kinachopendekezwa na WHO kabla ya kukusanya sampuli. Fuata maelekezo ya maabara yako na tumia muda unaofanana inapowezekana ikiwa unarudia kipimo.

2. Kukusanya sampuli kwa njia iliyoelekezwa na maabara. Kwa kawaida, shahawa hukusanywa kwenye chombo safi kilichotolewa au kuidhinishwa na maabara, kwa njia ya kujichua.

3. Kukusanya sampuli yote. Sehemu ya kwanza ya shahawa huwa na mkusanyiko mkubwa wa mbegu. Ikiwa sehemu yoyote itamwagika au kupotea, mjulishe mtaalamu wa maabara kwa sababu matokeo yanaweza kuathirika.

4. Kuepuka vilainishi visivyoidhinishwa na kondomu za kawaida. Baadhi ya vilainishi na kemikali zinaweza kuathiri mwendo au uhai wa mbegu. Ikiwa njia nyingine ya ukusanyaji inahitajika, omba mwongozo wa maabara.

5. Kufikisha sampuli maabara kwa wakati. Uchunguzi wa mwendo unapaswa kuanza haraka, kwa kawaida ndani ya dakika 30–60 baada ya kukusanya sampuli, kulingana na utaratibu wa maabara.

6. Kutoa taarifa kuhusu hali ya afya. Mjulishe daktari kuhusu homa ya hivi karibuni, maambukizi, dawa unazotumia, matumizi ya testosterone au dawa za kujenga misuli, na historia ya upasuaji wa mfumo wa uzazi.

Ikiwa sampuli imekusanywa nje ya maabara, fuata maelekezo yake kuhusu muda, joto la kuhifadhi na usafirishaji. Usitumie chombo cha nyumbani bila maelekezo.

Mambo haya ni muhimu kwa sababu muda wa kujizuia kumwaga manii, kupotea kwa sehemu ya sampuli na kuchelewa kuichunguza vinaweza kubadilisha matokeo.

5. Uchunguzi wa ziada unaoweza kuhitajika

Uchunguzi wa kawaida wa shahawa haujibu maswali yote kuhusu uwezo wa uzazi. Daktari anaweza kuagiza vipimo vingine kulingana na matokeo, dalili na historia ya mgonjwa.

A. Uchunguzi wa seli nyeupe za damu kwenye shahawa

Seli nyeupe zikiongezeka zinaweza kuashiria uvimbe au maambukizi katika mfumo wa uzazi. Hata hivyo, matokeo haya pekee hayathibitishi maambukizi ya bakteria. Uchunguzi wa ziada unaweza kuhitajika ili kutofautisha seli nyeupe na seli changa za uzazi.

B. Vipimo vya homoni

Vipimo kama FSH, LH na testosterone vinaweza kuagizwa ikiwa idadi ya mbegu ni ndogo sana, hazionekani kabisa, au kuna dalili zinazoashiria tatizo la homoni au utendaji wa korodani. Si lazima kila mwanaume afanyiwe vipimo vyote.

C. Uchunguzi wa mfumo wa uzazi

Daktari anaweza kuchunguza ukubwa wa korodani, uwepo wa mishipa iliyopanuka kwenye mfuko wa korodani (varicocele), au dalili za kuziba kwa njia za kupitisha mbegu. Ultrasound au vipimo vingine hufanywa pale vinapokuwa na sababu ya kitabibu.

D. Kipimo cha uharibifu wa DNA ya mbegu

Kipimo cha sperm DNA fragmentation huchunguza kuvunjika au kuharibika kwa DNA ndani ya mbegu. Kinaweza kuzingatiwa katika mazingira maalumu, kwa mfano baadhi ya visa vya kupoteza mimba mara kwa mara au utasa usioelezeka. Si kipimo cha lazima kwa kila mwanaume, na matokeo yake hayapaswi kutafsiriwa peke yake.

Vipimo vingine maalumu ni pamoja na uchunguzi wa kingamwili dhidi ya mbegu za kiume na vipimo vya vinasaba kwa wagonjwa waliochaguliwa. Kwa mujibu wa miongozo ya kitaalamu, vipimo hivi vinapaswa kuagizwa kulingana na dalili na matokeo ya uchunguzi wa awali, si kufanywa kwa kila mtu bila sababu.

6. Ni lini kipimo cha shahawa kinapaswa kurudiwa?

Matokeo ya kipimo kimoja yanaweza kuathiriwa na mabadiliko ya kawaida ya mwili, homa ya hivi karibuni, muda wa kujizuia kumwaga manii, au makosa ya ukusanyaji na uchunguzi.

Ikiwa matokeo si ya kawaida, daktari anaweza kupendekeza kurudia kipimo ili kuona kama mabadiliko hayo yanaendelea. Kipimo cha pili husaidia kupunguza uwezekano wa kufanya maamuzi kwa kutegemea matokeo yasiyowakilisha hali ya kawaida ya mgonjwa.

• Matokeo yasiyo ya kawaida: Mara nyingi uchunguzi wa pili unapendekezwa, na muda wake huamuliwa kulingana na ukubwa wa tatizo na maamuzi ya kitabibu yanayohitajika.

• Mbegu hazionekani kabisa au ziko chache sana: Tathmini ya daktari bingwa inapaswa kuanza mapema; si lazima kusubiri miezi kadhaa kabla ya kuchukua hatua.

• Homa au ugonjwa wa hivi karibuni: Daktari anaweza kuamua kurudia kipimo baada ya muda unaofaa, kwa sababu uzalishaji wa mbegu unaweza kuathirika kwa muda.

• Matokeo yanayotofautiana kati ya vipimo: Inashauriwa kutumia maabara ileile na masharti yanayofanana ya ukusanyaji inapowezekana.

Katika baadhi ya hali, kurudia kipimo baada ya takribani miezi 2–3 kunaweza kuwa na manufaa kwa kuzingatia mzunguko wa uzalishaji wa mbegu. Hata hivyo, muda huu si sheria ya lazima kwa kila mgonjwa; mwongozo wa daktari hutegemea matokeo na hali ya kliniki.

7. Ni mambo gani yanaweza kuathiri ubora wa mbegu za kiume?

Sababu zinazoweza kuathiri idadi, mwendo, maumbo au uhai wa mbegu ni pamoja na:

• Magonjwa ya mfumo wa uzazi: Kwa mfano, baadhi ya maambukizi ya korodani au njia za uzazi, pamoja na kuziba kwa njia za kupitisha mbegu.

• Matatizo ya homoni: Mabadiliko ya homoni zinazodhibiti uzalishaji wa mbegu yanaweza kupunguza uwezo wa korodani kuzalisha mbegu.

• Varicocele: Kupanuka kwa mishipa ya damu kwenye mfuko wa korodani kunaweza kuhusishwa na changamoto ya uzazi kwa baadhi ya wanaume.

• Dawa na homoni za nje: Testosterone inayotumiwa kutoka nje na baadhi ya dawa za kujenga misuli zinaweza kukandamiza uzalishaji wa mbegu. Dawa nyingine pia zinaweza kuathiri uzazi, hivyo ni muhimu kutathmini matumizi ya dawa na daktari.

• Homa na magonjwa makali: Homa inaweza kuathiri uzalishaji na ubora wa mbegu kwa muda.

• Uvutaji sigara, matumizi ya pombe kupita kiasi na baadhi ya dawa za kulevya: Vinaweza kuhusishwa na matokeo duni ya uzazi.

• Joto kali linaloendelea kwenye korodani na baadhi ya kemikali za kikazi: Huenda vikachangia kuathiri uzalishaji wa mbegu.

• Umri na matatizo ya vinasaba: Baadhi ya mabadiliko yanayohusiana na umri au vinasaba yanaweza kuathiri uwezo wa uzazi.

Kugundua sababu inayoweza kurekebishwa ni muhimu kwa sababu baadhi ya matatizo yanaweza kutibiwa au kudhibitiwa. Hata hivyo, si kila mwanaume mwenye matokeo yasiyo ya kawaida atakuwa na sababu inayoweza kutambuliwa au kurekebishwa.

8. Je, mwanaume mwenye matokeo mazuri anaweza kushindwa kupata mtoto?

Ndiyo. Uchunguzi wa shahawa ni kipimo muhimu, lakini hauwezi kutabiri kwa uhakika kama ujauzito utapatikana.

Uwezo wa kupata ujauzito hutegemea mambo kadhaa, yakiwemo:

• Ubora na utendaji wa mbegu za kiume.

• Uwezo wa mbegu kurutubisha yai.

• Uwezo wa yai na mfumo wa uzazi wa mwanamke.

• Muda wa tendo la ndoa kulingana na siku za uwezekano mkubwa wa kupata ujauzito.

• Muda ambao wenzi wamekuwa wakijaribu kupata mtoto na hali nyingine za kiafya.

Vilevile, uchunguzi wa kawaida wa shahawa haupimi moja kwa moja uwezo wa mbegu kurutubisha yai katika mazingira halisi. Hivyo, mwanaume mwenye matokeo mazuri lakini ambaye mwenzi wake hapati ujauzito anahitaji tathmini ya uzazi ya wenzi wote wawili.

9. Mwanaume anapaswa kumuona daktari lini?

Inashauriwa kutafuta tathmini ya kitabibu katika hali zifuatazo:

• Ikiwa wenzi wamekuwa wakifanya tendo la ndoa bila kutumia uzazi wa mpango kwa miezi 12 bila kupata ujauzito.

• Ikiwa mwenzi wa kike ana umri wa miaka 35 au zaidi na hawajapata ujauzito baada ya miezi sita ya kujaribu.

• Ikiwa kuna historia ya korodani kutoshuka utotoni, upasuaji wa mfumo wa uzazi, majeraha ya korodani, matibabu ya saratani au matatizo ya kingono.

• Ikiwa kipimo kimeonyesha mbegu kutokuwepo au kuwa chache sana.

• Ikiwa kuna maumivu, uvimbe au mabadiliko mengine ya korodani.

Katika hali ya maumivu makali ya korodani yanayoanza ghafla, tafuta huduma ya dharura kwa sababu hali hiyo inaweza kuashiria tatizo linalohitaji matibabu ya haraka.

Kwa ujumla, tathmini ya uzazi inapaswa kuzingatia wenzi wote wawili badala ya kumhusisha mwanaume pekee.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara