Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Dawa za kupunguza makali ya VVU (DKMV/ARV) hazitoi virusi kabisa, lakini huzuia virusi kuzaliana; zikitumika kila siku kwa usahihi, virusi hushuka hadi kutoonekana kwenye damu, kinga (CD4) hupanda, na mtu huishi maisha marefu karibu sawa na asiye na VVU. Mtu mwenye virusi visivyoonekana kwa miezi 6+ haambukizi kwa ngono (U=U), na mama anayetumia ARV vizuri hupunguza sana hatari ya kumwambukiza mtoto. Kwa mujibu wa WHO na STG, kila mwenye VVU huanza ARV mapema iwezekanavyo baada ya kugundulika (siku ileile ikiwezekana), bila kusubiri CD4. Dawa ya kwanza kwa watu wazima wengi, pamoja na wajawazito, ni TLD (tenofovir + lamivudine + dolutegravir) – kidonge kimoja kwa siku; watoto hutumia mchanganyiko wenye dolutegravir unaolingana na uzito. Ufuatiliaji: kipimo cha wingi wa virusi (viral load) miezi 6 baada ya kuanza, kisha kila mwaka; virusi vikionekana – ushauri wa kumeza vizuri na kipimo kurudiwa kabla ya kubadili dawa. Maudhi mengi ni madogo (kichefuchefu, kichwa, usingizi kidogo, uzito kuongezeka kwa baadhi kwenye dolutegravir); mwingiliano upo na dawa za TB (rifampicin), antacids, chuma na kalsiamu. Kukosa dozi huleta usugu. Makala hii haitoi dozi.

Kujichunguza matiti nyumbani hukusaidia kujua hali ya kawaida ya matiti yako ili ugundue mabadiliko mapema. Fanya mara moja kwa mwezi, siku 3 hadi 5 baada ya hedhi kuisha (waliokoma hedhi: tarehe moja kila mwezi): tazama kwenye kioo, papasa kwa vidole vitatu titi zima hadi kwapani, na angalia chuchu. Uvimbe, ngozi kubonyea au kuwa kama ganda la chungwa, chuchu kuingia ndani au kutoa damu – muone mtoa huduma haraka.

Baadhi ya dawa husababisha hedhi kupungua au kukoma, hali inayoitwa kukosa hedhi kwa sababu ya dawa (amenorea). Dawa hizi ni njia za homoni za uzazi wa mpango, dawa za GnRH, progestini, dawa za saratani na mionzi ya nyonga, baadhi ya dawa za akili zinazopandisha prolaktini, steroidi za muda mrefu na opioidi. Mara nyingi hedhi hurudi baada ya kuacha dawa, isipokuwa dawa za saratani zinazoweza kuharibu ovari kabisa. Kabla ya kuilaumu dawa, pima mimba kwanza.

Ndiyo. PID (maambukizi ya via vya uzazi vya ndani) hutibika na kupona kabisa ikigunduliwa mapema na kutibiwa kwa antibiotiki sahihi, kumaliza dawa zote na mwenzi kutibiwa. Lakini matibabu hayaondoi uharibifu uliokwisha kutokea kwenye mirija – kadri unavyochelewa, ndivyo hatari ya ugumba, mimba nje ya kizazi na maumivu ya muda mrefu inavyoongezeka.

Amlodipine inaweza kumezwa asubuhi au jioni – jambo muhimu ni kuimeza saa ile ile kila siku bila kukosa. Utafiti mkubwa (TIME, 2022) ulionyesha kumeza dawa za presha asubuhi au jioni hakuna tofauti kwenye shambulio la moyo au kiharusi. Inaweza kumezwa na au bila chakula. Amlodipine hukaa mwilini muda mrefu, kwa hiyo kuchelewa saa chache si tatizo. Maudhi ya kawaida ni miguu kuvimba, kichwa kuuma na uso kuwa na joto.

Cefixime ni antibayotiki ya kumeza ya kizazi cha tatu cha cephalosporin. Hutumika hasa kwa maambukizi ya njia ya mkojo (UTI), homa ya matumbo (typhoid) kwa baadhi ya wagonjwa, kisonono pamoja na dawa nyingine kama miongozo inavyoelekeza, na maambukizi ya sikio la kati au koo pale dawa za kwanza haziwezekani. Haifanyi kazi vizuri dhidi ya bakteria wa Staphylococcus, na haitibu mafua, kikohozi cha virusi wala fangasi. Tumia kwa cheti tu.