Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Kichanga kuacha kupumua kwa sekunde 20 au zaidi (apnoea), au kwa muda mfupi zaidi lakini akibadilika rangi kuwa bluu au mweupe, au mapigo ya moyo kushuka, ni dharura. Sababu ni pamoja na kuzaliwa njiti, maambukizi ya damu, sukari kushuka, mwili kupoa, degedege, na matatizo ya kupumua. Kupumua kwa vipindi – kusimama sekunde 5 hadi 10 kisha kuendelea, bila kubadilika rangi – ni kawaida kwa watoto wachanga.

Mtoto wa mwaka mmoja anaweza kula chakula cha familia kilichokatwa vidogo au kupondwa. WHO inashauri milo 3 hadi 4 kwa siku pamoja na vitafunio 1 hadi 2, kila mlo karibu kikombe kimoja (250 ml), chakula cha asili ya wanyama (mayai, dagaa, samaki, nyama, maziwa) kila siku, na kuendelea kunyonya. Kwa mtoto mwenye uzito mdogo, ongeza nishati kwa mafuta, karanga au nazi kwenye uji na chakula. Pima kwanza kama ana utapiamlo mkali.

Wakati wa ujauzito mahitaji ya madini chuma huongezeka sana kwa sababu damu ya mama huongezeka na mtoto pamoja na kondo la nyuma hutumia madini haya. Mjamzito mwenye damu (Hb) chini ya 11 g/dL ana upungufu wa damu. WHO na mwongozo wa Tanzania hushauri kila mjamzito kumeza vidonge vya madini chuma na foliki asidi kila siku katika ujauzito wote. Ili mwili ufyonze vizuri, meza dawa pamoja na tunda lenye vitamin C au maji, na epuka chai, kahawa, maziwa au dawa za calcium kwa saa 1–2 kabla na baada ya dawa. Matunda na mboga za majani hayapunguzi madini chuma – yanasaidia.

Hakuna kipimo cha VVU chenye usahihi wa 100%. Vipimo vina sifa mbili: uwezo tambuzi (sensitivity) – uwezo wa kumtambua mwenye VVU (wa vipimo vya haraka vilivyoidhinishwa ni karibu 99% au zaidi baada ya dirisha), na usahihi wa kuthibitisha (specificity) – uwezo wa kutoa jibu hasi kwa asiye na VVU (pia karibu 99%+). Kwa kuwa watu wengi wanaopimwa hawana VVU, hata kipimo kizuri hutoa majibu chanya ya uongo mara chache. Ndiyo sababu WHO na mwongozo wa taifa wa Tanzania hutumia mpangilio (algorithm) wa vipimo 2 au zaidi vya aina tofauti: kipimo cha kwanza chenye uwezo tambuzi mkubwa, na kikiwa chanya, kipimo cha pili tofauti cha kuthibitisha; vikitofautiana, jibu huitwa tatanishi na hurudiwa baada ya wiki 2 au kupimwa maabara. Majibu hasi ya uongo hutokea zaidi ndani ya dirisha la matazamio. Mtu hapaswi kuanza ARV kwa kipimo kimoja cha kujipima – lazima athibitishwe kituoni, na hupimwa tena kabla ya kuanza tiba. Kipimo cha kujipima chenye jibu chanya ni ishara ya kwenda kituoni, si utambuzi kamili.

Watu wengi hutafuta taarifa za afya mtandaoni, na kuna tovuti nyingi zenye ubora tofauti sana – nyingine sahihi, nyingine za biashara au za uongo. Sifa za chanzo salama: kinaonyesha wazi mmiliki na madhumuni (k.m. serikali, chuo, shirika la afya, kituo cha afya kinachotambulika); makala zimeandikwa na/au kuhaririwa na wataalamu wa afya, na majina yao yameonyeshwa; kina rejea za tafiti au miongozo inayotambulika (WHO, Wizara ya Afya, STG); kinaonyesha tarehe ya kuandika au kusasishwa; hakikushawishi kununua dawa au bidhaa zake pekee, wala kuahidi "tiba ya uhakika" au "kuponya kwa siku 3"; kina sera ya faragha na kinatofautisha matangazo na taarifa; na hakikuambii uache dawa ulizoandikiwa. Ishara za hatari: dawa za miujiza, ushuhuda badala ya ushahidi, kuuza dawa bila cheti, kukataa chanjo au tiba za kitabibu, na maneno ya kutisha. Vyanzo vinavyoaminika ni pamoja na WHO, Wizara ya Afya Tanzania, NHS (Uingereza), CDC na MedlinePlus (Marekani). Taarifa za mtandaoni hazichukui nafasi ya kuonana na mtaalamu, hasa ukiwa na dalili za hatari; tumia mtandao kujielimisha na kuuliza maswali bora kwa daktari wako.

Mtindio wa ubongo (kupooza kwa ubongo – cerebral palsy, na ulemavu wa akili) ni hali ya kudumu ya ubongo wa mtoto kuharibika kabla, wakati au muda mfupi baada ya kuzaliwa, ikileta matatizo ya kutembea, misuli, kuongea au kujifunza. Hapa Tanzania visababishi vingi vinazuilika: mtoto kukosa hewa wakati wa kuzaliwa, kuzaliwa njiti, manjano makali ya kichanga, homa ya uti wa mgongo, malaria ya ubongo, degedege la muda mrefu na majeraha ya kichwa. Hakuna tiba ya kuponya, lakini mazoezi ya viungo na msaada wa mapema huboresha sana maisha ya mtoto.