Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Baada ya mimba kutoka – yenyewe au kwa utaratibu wa kitabibu – mwili hupoteza damu na homoni hubadilika. Kama unatokwa damu nyingi, kizunguzungu au kuhisi kuzimia: lala chini, inua miguu kidogo, mtu akupeleke kituoni mara moja – usisubiri. Kwa hali ya kawaida: pumzika siku 1–2, kunywa maji mengi, kula vyakula vyenye madini chuma (maini, nyama, dagaa, maharage, mboga za majani) pamoja na matunda yenye vitamini C, na meza vidonge vya chuma/folic acid kama ulivyoandikiwa. Tumia pedi (si tampon), oga kawaida, usioshe ndani ya uke. Maumivu hupunguzwa kwa paracetamol au ibuprofen kama huna mzio. Fuatilia damu: hupungua ndani ya wiki 1–2. Thibitisha mimba imetoka yote (ultrasound au kipimo cha mimba wiki 3–4). Uovuleshaji hurudi ndani ya wiki 2 – anza uzazi wa mpango kama hutaki mimba sasa; kama unataka mimba tena, unaweza kujaribu baada ya kupona na kujisikia tayari (WHO haishauri kusubiri muda mrefu baada ya mimba kuharibika). Huzuni ni ya kawaida – zungumza na mwenza au mshauri. Huduma baada ya kutoa mimba (PAC) ni halali Tanzania na ni ya siri.

Baada ya kujifungua kwa upasuaji, uwezo wa kushika mimba hurudi kama baada ya kujifungua kawaida: kwa asiyenyonyesha, uovuleshaji unaweza kurudi mapema kama wiki 4 hadi 6; kwa anayenyonyesha pekee, mara nyingi baada ya miezi 4 hadi 6 au zaidi. Mimba inaweza kutokea kabla ya hedhi ya kwanza. WHO inashauri kusubiri angalau miezi 24 kabla ya mimba inayofuata, na baada ya upasuaji, mimba kabla ya miezi 18 huongeza hatari ya kizazi kuchanika.

Kikokotoo kilicho kwenye ukurasa huu kinahesabu siku kati ya tarehe za kuanza hedhi zako na kukupa wastani wa urefu wa mzunguko. Mzunguko huhesabiwa kuanzia siku ya kwanza ya hedhi moja hadi siku moja kabla ya hedhi inayofuata. Kwa mwanamke mzima, mzunguko wa siku 24 hadi 38 ni wa kawaida; kwa binti katika miaka 2–3 ya kwanza baada ya kuvunja ungo, siku 21 hadi 45 ni kawaida. Tofauti ya zaidi ya siku 7–9 kati ya mizunguko, au mzunguko nje ya viwango hivi mara kwa mara, inastahili ushauri.

Hii ni orodha ya elimu ya makundi ya dawa zinazotumika sana Tanzania, ili ujue jina na kazi ya dawa unayopewa – si maelekezo ya kujitibu. Wagonjwa wengi hutambua dawa kwa rangi au umbo, jambo linaloleta makosa kwa sababu kampuni tofauti hutengeneza dawa moja kwa rangi tofauti, na dawa tofauti huweza kufanana. Makundi makuu: dawa za maumivu na homa (paracetamol, ibuprofen, diclofenac; tramadol na codeine ni dawa zinazodhibitiwa), za kifua na mzio (salbutamol, chlorpheniramine, cetirizine), za tumbo (antacid, omeprazole, ORS na zinki kwa kuharisha), antibiotiki (amoxicillin, cotrimoxazole, metronidazole, ciprofloxacin, doxycycline, ceftriaxone), za malaria (ALu/artemether-lumefantrine), za presha (amlodipine, hydrochlorothiazide, enalapril, losartan), za kisukari (metformin, glibenclamide, insulini), za uzazi wa mpango, za ngozi, za akili na degedege, na vitamini/madini (madini chuma, folic acid). Dawa za kikohozi na mafua hazishauriwi kwa watoto chini ya miaka 6. Antibiotiki zinatumika kwa maagizo tu, kupunguza usugu. Daima jua jina la dawa, kazi yake, dozi uliyoandikiwa na muda wa kutumia.

Fluconazole ni dawa ya fangasi tu. Haitibu magonjwa ya zinaa yanayosababishwa na bakteria, vimelea au virusi – kisonono, klamidia, kaswende, trikomona, malengelenge (herpes), HPV wala VVU. Fangasi ukeni mara chache huenezwa kwa ngono, ndiyo maana haihesabiwi kama ugonjwa wa zinaa. Ukiwa na dalili za zinaa, pima ili upate dawa sahihi.

Maumivu ya tumbo upande wa kulia chini ya kitovu kwa mwanamke ni dalili inayohitaji umakini, kwa sababu visababishi kadhaa vya dharura viko upande huo: kidole tumbo kuvimba (appendicitis), mimba kutunga nje ya kizazi, ovari kujisokota au kifuko cha maji (sisti) kupasuka, na maambukizi ya via vya uzazi (PID). Visababishi visivyo vya dharura ni pamoja na maumivu ya yai kutoka katikati ya mzunguko, UTI au jiwe la figo, kufunga choo na gesi, endometriosis, magonjwa ya utumbo na ngiri.