Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Athari ya nosibo ni pale hofu au matarajio ya madhara yanaposababisha au kuongeza dalili halisi – maumivu, kichefuchefu, kizunguzungu, uchovu, moyo kwenda kasi – bila chanzo cha moja kwa moja cha kimwili. Ni kinyume cha plasibo. Mfano: katika utafiti wa SAMSON (2020), takriban asilimia 90 ya maudhi waliyoyahisi watu wanaotumia statin yalijitokeza pia walipokuwa wakimeza vidonge visivyo na dawa. Nosibo haimaanishi mtu "anajitungia ugonjwa"; dalili ni halisi, na magonjwa halisi bado yanahitaji uchunguzi. Kuelewa hili husaidia kupunguza hofu na kuacha dawa muhimu bila sababu.

Kupima VVU ndiyo njia pekee ya kujua hali yako. Vipimo vinavyotumika Tanzania: vipimo vya haraka vya antibodi kwa damu ya kidole (majibu dakika 15–20) – kipimo chanya huthibitishwa kwa kipimo cha pili cha aina tofauti kwa mujibu wa mwongozo wa taifa; vipimo vya kujipima (damu au mate ya mdomoni) – majibu chanya lazima yathibitishwe kituoni; vipimo vya maabara vya antijeni/antibodi (kizazi cha 4); na vipimo vya virusi (RNA/PCR), vinavyotumika kwa watoto wachanga na hali maalumu. Dirisha la matazamio: maabara kizazi cha 4 – siku 18–45; vipimo vya haraka/kujipima – hadi siku 90; RNA – siku 10–33. Hivyo, baada ya tukio la hatari pima mwanzoni (kujua hali ya awali na kuanza PEP ndani ya saa 72), kisha rudia wiki 4–6 na miezi 3. Kipimo cha mdomoni hakiambukizi wala hakigundui VVU kwenye mate – hupima antibodi kwenye ute wa fizi. Mwenye kutumia ARV vizuri huweza kupata majibu hafifu au hasi kwenye vipimo vya haraka – asisimamishe dawa. Kupima ni kwa hiari, siri, na bure katika vituo vingi vya serikali.

Ngono ya kinywa (kinywa kwa uume, uke au njia ya haja kubwa) ina hatari ndogo kuliko ngono ya uke au ya nyuma, lakini si salama kabisa. Magonjwa yanayoambukizwa kwa urahisi zaidi kwa njia hii ni kisonono (hasa kwenye koo – mara nyingi bila dalili), kaswende (kidonda kisichouma mdomoni, kooni au sehemu za siri), herpes (aina 1 ya mdomoni huweza kuleta malengelenge ya sehemu za siri), HPV, na klamidia kwa kiasi kidogo; kwa ngono ya kinywa kwenye njia ya haja kubwa pia homa ya ini A na vimelea vya tumbo. HPV ya kinywani huhusishwa na saratani ya koo na kinywa – chanjo ya HPV hupunguza hatari hii. Hatari ya VVU kwa ngono ya kinywa ni ndogo sana, ingawa huongezeka kidogo kukiwa na vidonda mdomoni, fizi kutoa damu au shahawa mdomoni. Kupunguza hatari: kondomu kwa uume, kinga ya mdomo (dental dam au kondomu iliyokatwa) kwa uke/nyuma, kutofanya ukiwa na vidonda, malengelenge au fizi zinazotoa damu, kupima zinaa ikiwa ni pamoja na sampuli ya koo, na kupunguza idadi ya wapenzi. Kidonda au koo kuuma kusikoisha baada ya ngono ya kinywa kunahitaji kupimwa.

Utafiti mdogo wa Garg na wenzake (2011) kwa watu wenye afya ulionyesha kwamba kula chumvi kidogo sana kwa siku 7 kuliongeza alama za ukinzani wa insulini, pengine kwa sababu mwili huongeza homoni za kuhifadhi chumvi (aldosterone, renin) na mfumo wa neva wa sympathetic. Tafiti kubwa na za muda mrefu zinahitajika kuthibitisha kama hili lina madhara halisi kwa watu wengi. Ushauri wa WHO unabaki: chumvi chini ya gramu 5 kwa siku (kijiko kimoja cha chai) kwa watu wazima – si chumvi nyingi, na si kuiondoa kabisa. Kinga kuu ya kisukari aina ya 2 ni uzito unaofaa, mazoezi na mlo bora.

Kula udongo (geofajia) – pemba, udongo wa mfinyanzi, kichuguu au chokaa – ni tabia ya zamani, hasa kwa wajawazito na watoto. Udongo unaweza kuwa na madini kama chuma na calcium, lakini mwili hufyonza kidogo sana, na aina nyingi za udongo hufungamana na chuma cha chakula na kupunguza ufyonzwaji wake. Udongo pia huweza kuwa na risasi na metali nyingine nzito, mayai ya minyoo na vijidudu. Hamu ya kula udongo mara nyingi huambatana na upungufu wa madini chuma – kwa hiyo jibu ni kupima damu na kutibu upungufu, si kula udongo.

Mpungate (dungusi kakati, prickly pear – Opuntia ficus-indica) ni tunda na mmea unaoliwa, wenye nyuzilishe, vitamin C na viondoa-oksidi. Uchambuzi wa tafiti ndogo (Onakpoya 2015) ulionyesha kushuka kidogo kwa presha, lehemu ya jumla na LDL, na asilimia ya mafuta ya mwili kwa wanaoutumia, bila kubadilisha uzito; tafiti hizo zilikuwa ndogo na za ubora wa wastani, hivyo tafiti kubwa zinahitajika kuthibitisha kwa wengi. Unaweza kuwa sehemu ya mlo bora, lakini si mbadala wa dawa za presha. Ondoa miiba vizuri; kula kwa wingi huweza kuleta kuharisha au kufunga choo kwa mbegu.