Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Hedhi yenye damu kidogo lakini maumivu makali huweza kutokana na maumivu ya kawaida ya hedhi (primary dysmenorrhoea) yanayosababishwa na prostaglandins, hasa kwa wasichana na wanawake vijana. Ikiwa maumivu yalianza baadaye maishani au yanazidi kila mwezi, visababishi vya kuchunguza ni endometriosis, adenomyosis, makovu ndani ya mfuko wa uzazi (Asherman – damu kidogo na maumivu, hasa baada ya kusafishwa kizazi), mlango wa kizazi kubana (stenosis), PID, na mabadiliko ya homoni (vidonge, msongo, uzito). Pia mimba changa au nje ya kizazi huleta damu kidogo na maumivu – pima mimba.

Klamidia ujauzitoni mara nyingi haina dalili, lakini isipotibiwa huongeza hatari ya chupa ya uzazi kupasuka mapema, kuzaa njiti, mtoto mwenye uzito mdogo, na maambukizi ya kizazi baada ya kujifungua. Mtoto anaweza kuambukizwa wakati wa kuzaliwa – macho kuvimba na kutoa usaha (siku 5 hadi 12 baada ya kuzaliwa) na nimonia (wiki 4 hadi 12). Habari njema: klamidia hutibika ujauzitoni kwa azithromycin, dawa salama kwa mtoto, na mwenzi atibiwe pia.

Mtu anayetumia ART vizuri kwa kawaida ataendelea kupata kipimo cha VVU "chanya" kwa sababu vipimo vingi hutafuta kingamwili, ambazo hubaki mwilini maisha yote. Kipimo kinachoonyesha dawa zinafanya kazi ni kiwango cha virusi (viral load) – "haipimiki" (chini ya 50 nakala/ml) ndilo lengo. Wachache walioanza ART mapema sana baada ya kuambukizwa huweza kupata kipimo cha haraka hasi au chenye shaka – hii si ishara ya kupona, na hawapaswi kuacha dawa. Kwa hiyo mtu anayejua ana VVU na yuko kwenye ART hapaswi kupima VVU tena "kuangalia kama amepona". Virusi visivyopimika kwa miezi 6 – haambukizi kwa ngono (U=U / K=K).

Hisia ya kitu kimekwama kooni (globus) bila shida ya kumeza chakula mara nyingi husababishwa na kucheua tindikali, misuli ya koo kukaza kwa msongo au wasiwasi, au koo kuwashwa na kamasi. Lakini uvimbe unaoonekana au kushikika mbele ya shingo unaopanda juu ukimeza mara nyingi ni wa tezi ya shingo (goita au kinundu cha tezi) – unahitaji uchunguzi. Mafindofindo (matezi) yaliyovimba huleta maumivu ya kumeza na homa. Shida ya kumeza chakula, kupungua uzito, sauti kukwaruza zaidi ya wiki 3 au uvimbe shingoni ni dalili za kuchunguzwa haraka.

Kupima kabla ya kuoana husaidia wenza kupanga familia yenye afya. Kwa Tanzania, vipimo muhimu zaidi ni: seli mundu (kipimo cha Hb electrophoresis au HPLC – si kipimo cha kawaida cha damu) kwa sababu wenzi wote wawili wakiwa wabebaji (AS), kila mimba ina nafasi 1 kati ya 4 ya mtoto mwenye selimundu (SS); VVU – wakiwa mmoja ana VVU, ARV na virusi visivyoonekana huzuia kuambukiza mwenza na mtoto; kaswende, homa ya ini B (na chanjo kwa asiye nayo) na C, na magonjwa mengine ya zinaa; kundi la damu na Rh (mwanamke Rh hasi na mwanaume Rh chanya – ufuatiliaji wakati wa mimba); kinga ya rubella kama inapatikana; na afya ya jumla – presha, sukari, Hb, uzito. Thalassemia ni nadra Tanzania; G6PD na cystic fibrosis hupimwa tu kama kuna historia ya familia. Kupima si kwa kuachana – ni kwa kujua na kupata ushauri: wabebaji wawili wanaweza kuoana kwa ushauri wa kinasaba na kupima mimba mapema. Mwanamke aanze folic acid miezi 3 kabla ya kupata mimba.

PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) ni dawa za kuzuia VVU zinazotumiwa KABLA ya hatari na mtu asiye na VVU. Aina zinazopendekezwa na WHO: vidonge vya kila siku vyenye tenofovir (TDF) peke yake au pamoja na emtricitabine/lamivudine – ndiyo inayopatikana zaidi Tanzania kwenye vituo vya CTC na huduma za vijana; pete ya ukeni ya dapivirine kwa wanawake; na sindano za muda mrefu (cabotegravir kila miezi 2, na lenacapavir mara 2 kwa mwaka kwa mujibu wa WHO 2025) zinapopatikana. Ikitumika kila siku, vidonge hupunguza hatari ya kuambukizwa VVU kwa ngono kwa zaidi ya 90%; ufanisi hushuka sana kwa kukosa dozi. Kinga kamili huanza baada ya siku 7 za vidonge kila siku (kwa ngono ya uke huenda zaidi kidogo). Kabla ya kuanza: kipimo cha VVU (lazima hasi), figo (creatinine), homa ya ini B, na zinaa; kisha kipimo cha VVU kila miezi 3. Maudhi: kichefuchefu, kichwa, tumbo kwa wiki 2–4 za mwanzo; mara chache figo na mifupa. Inafaa kwa wenye mwenza mwenye VVU asiye na virusi visivyoonekana, wenzi wengi, wanaofanya biashara ya ngono, au wanaotumia PEP mara kwa mara. PrEP haizuii zinaa wala mimba – kondomu bado ni muhimu.