Maswali 10 Yanayoulizwa Mara kwa Mara Kuhusu Vitamin D

Kazi kuu ya vitamin D ni kusaidia mwili kufyonza madini ya kalsiamu na fosforasi kutoka kwenye utumbo. Madini haya ni muhimu kwa ukuaji na uimara wa mifupa na meno katika watoto na watu wazima.

Mbali na afya ya mifupa, vitamin D ina mchango katika utendaji wa misuli, mfumo wa kinga na mawasiliano kati ya seli mbalimbali za mwili. Vipokezi vya vitamin D vimepatikana katika viungo vingi vya mwili, jambo linaloonyesha kuwa ina kazi nyingi zaidi ya afya ya mifupa.

Hata hivyo, ingawa vitamin D imehusishwa na magonjwa mengi katika tafiti, si kila ugonjwa unaweza kuzuiwa au kutibiwa kwa kuongeza vitamin D. Matumizi yake yanapaswa kuzingatia ushahidi wa kisayansi uliopo.

Kwa watu wengi, mwanga wa jua ni chanzo kikuu cha vitamin D. Ngozi hutengeneza vitamin D inapopigwa na miale ya ultraviolet B (UVB) kutoka kwenye jua.

Kiasi cha vitamin D kinachotengenezwa hutegemea mambo mengi kama muda wa kukaa juani, rangi ya ngozi, umri, matumizi ya mafuta ya kuzuia jua, msimu wa mwaka na eneo la kijiografia. Watu wenye ngozi yenye rangi nyeusi mara nyingi huhitaji muda mrefu zaidi juani ili kutengeneza kiwango sawa cha vitamin D.

Kwa kuwa kukaa juani kupita kiasi huongeza hatari ya saratani ya ngozi na uharibifu wa ngozi, ni muhimu kupata mwanga wa jua kwa kiasi kinachofaa na kufuata ushauri wa wataalamu wa afya kulingana na mazingira unayoishi.

Vitamin D hupatikana kwa kiwango kikubwa kwenye samaki wenye mafuta mengi kama salmoni, sardini, tuna na mackerel. Pia hupatikana kwenye mafuta ya ini la samaki, kiini cha yai na ini la baadhi ya wanyama.

Katika baadhi ya nchi, maziwa, nafaka za kifungua kinywa na vyakula vingine huongezewa vitamin D ili kusaidia kupunguza upungufu wa kirutubisho hiki kwa jamii.

Kwa kuwa vyakula vingi vina kiasi kidogo cha vitamin D, watu wengine wanaweza kuhitaji pia mwanga wa jua au virutubisho ili kufikia kiwango kinachohitajika.

Watu wasiopata mwanga wa jua kwa kiwango cha kutosha, wanaokaa ndani muda mwingi au wanaovaa mavazi yanayofunika sehemu kubwa ya ngozi wanaweza kuwa kwenye hatari ya kupata upungufu wa vitamin D.

Makundi mengine yenye hatari ni pamoja na watoto wanaonyonya maziwa ya mama pekee bila nyongeza ya vitamin D pale inapopendekezwa, wazee, watu wenye ngozi nyeusi, wagonjwa wenye magonjwa ya figo au ini na watu wenye magonjwa yanayopunguza ufyonzwaji wa mafuta kwenye utumbo.

Aidha, watu wenye unene uliopitiliza na wale wanaofanyiwa baadhi ya upasuaji wa tumbo wanaweza pia kupata upungufu wa vitamin D kutokana na mabadiliko ya ufyonzwaji na matumizi yake mwilini.

Kwa watoto, upungufu wa vitamin D husababisha mwili kushindwa kufyonza kalsiamu na fosforasi vya kutosha, hivyo mifupa inayokua hubaki laini na kupinda kirahisi. Hali hii huitwa matege na inaweza kusababisha miguu kupinda, kuchelewa kutembea na matatizo ya ukuaji.

Kwa watu wazima, upungufu wa vitamin D husababisha hali inayoitwa osteomalasia, ambapo mifupa hupoteza uimara wake na kuwa laini. Wagonjwa wanaweza kupata maumivu ya mifupa, udhaifu wa misuli na kuongezeka kwa hatari ya kuvunjika kwa mifupa.

Iwapo upungufu wa vitamin D utaendelea kwa muda mrefu bila matibabu, unaweza pia kuchangia kupungua kwa msongamano wa mifupa (osteoporosis), hasa kwa watu wazee.

Hapana. Kumekuwa na tafiti nyingi zinazochunguza uhusiano kati ya vitamin D na magonjwa kama kisukari, saratani, magonjwa ya moyo, magonjwa ya kinga na maambukizi mbalimbali. Hata hivyo, ushahidi uliopo haujaonyesha kuwa matumizi ya vitamin D yanaweza kuzuia au kutibu magonjwa hayo kwa watu wote.

Vitamin D ina nafasi muhimu katika afya ya mifupa na matibabu ya upungufu wake uliothibitishwa. Kwa matumizi mengine, faida zake hutegemea hali ya mgonjwa, kiwango cha vitamin D alichonacho na ushahidi wa kisayansi kwa ugonjwa husika.

Kwa hiyo, si sahihi kutumia vitamin D kama tiba ya magonjwa mbalimbali bila uchunguzi na ushauri wa daktari.

Ndiyo. Ingawa upungufu wa vitamin D ni tatizo la kiafya, matumizi ya dozi kubwa za virutubisho kwa muda mrefu yanaweza kusababisha sumu ya vitamin D (vitamin D toxicity), ingawa hali hii ni nadra.

Sumu ya vitamin D husababisha kiwango cha kalsiamu kwenye damu kupanda kupita kiasi (hypercalcemia). Dalili zinaweza kujumuisha kichefuchefu, kutapika, kiu kupita kiasi, kukojoa mara kwa mara, udhaifu, kuchanganyikiwa na wakati mwingine mawe kwenye figo au kuharibika kwa figo.

Kwa sababu hiyo, vitamin D inapaswa kutumiwa kwa dozi inayoshauriwa na mtaalamu wa afya badala ya kujiongezea dozi bila sababu za kitabibu.

Daktari anaweza kushuku upungufu wa vitamin D kutokana na dalili za mgonjwa, historia ya lishe, kiwango cha mwanga wa jua anachopata na magonjwa aliyonayo.

Kipimo kinachotumika zaidi kutathmini kiwango cha vitamin D mwilini ni kipimo cha damu cha 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D]. Daktari anaweza pia kuagiza vipimo vya kalsiamu, fosforasi, alkaline phosphatase au homoni ya parathyroid kulingana na hali ya mgonjwa.

Kwa watoto au watu wenye matatizo ya mifupa, vipimo vya picha kama X-ray vinaweza kufanyika ili kutathmini athari za upungufu wa vitamin D kwenye mifupa.

Hapana. Watu wengi wanaopata mwanga wa jua wa kutosha na kula lishe yenye vitamin D hawahitaji kutumia virutubisho.

Hata hivyo, makundi yenye hatari kubwa ya upungufu kama watoto wachanga, wazee, watu wasiopata mwanga wa jua wa kutosha, wagonjwa wenye magonjwa ya figo au utumbo na baadhi ya wajawazito wanaweza kuhitaji virutubisho kulingana na ushauri wa daktari.

Kabla ya kuanza kutumia vitamin D kwa muda mrefu au kwa dozi kubwa, ni vyema kushauriana na mtaalamu wa afya ili kubaini kama kweli kuna upungufu na kuchagua dozi sahihi kulingana na mahitaji yako.