Fangasi wa mdomoni (oral candidiasis, thrush) ni maambukizi ya fangasi Candida yanayoleta utando mweupe unaoweza kufutika kwenye ulimi na ndani ya mashavu, au wekundu na kuungua mdomoni. Huwapata zaidi watoto wachanga, wazee wenye meno bandia, wanaotumia antibiotiki au steroidi za kuvuta, wenye kisukari na wenye VVU. Hutibika kwa dawa za fangasi.

Fangasi wa mdomoni husababishwa na Candida albicans, fangasi wanaoishi mdomoni kwa kawaida kwa idadi ndogo. Wakizaliana kupita kiasi huleta maambukizi.

• Utando mweupe (pseudomembranous) – madoa meupe kama maziwa mgando yanayofutika, yakiacha wekundu chini.

• Wekundu (erythematous) – hasa chini ya meno bandia au baada ya antibiotiki.

• Mipasuko kwenye pembe za mdomo (angular cheilitis).

• Fangasi wa kooni (oesophageal) – maumivu wakati wa kumeza; mara nyingi kwa wenye VVU.

Fangasi wa mdomoni kwa mtu mzima asiye na sababu ya wazi ni ishara ya kupima VVU na kisukari.

Takwimu za ugonjwa

Fangasi wa mdomoni huwapata hadi asilimia 5–7 ya watoto wachanga, theluthi ya wazee wenye meno bandia, na zaidi ya nusu ya watu wenye VVU wasiotibiwa wakati fulani. Kwa wenye VVU, fangasi wa kooni ni hali ya hatua ya UKIMWI.

Visababishi na vihatarishi

• Kinga dhaifu – VVU, saratani, kemotherapia.

• Antibiotiki – huua bakteria walinzi.

• Steroidi za kuvuta (pumu) bila kusukutua.

• Kisukari.

• Meno bandia yasiyosafishwa au kuvaliwa usiku.

• Mdomo mkavu – dawa, mionzi ya kichwa na shingo.

• Watoto wachanga na wazee.

• Uvutaji sigara.

• Utapiamlo, upungufu wa madini chuma na vitamini.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kinga ya mwili, mate na bakteria walinzi huzuia Candida kuzaliana. Mojawapo ikidhoofika, fangasi huzaliana kwenye utando wa mdomo na kutengeneza utando mweupe wa fangasi, seli zilizokufa na chakula. Kwa wenye kinga dhaifu sana, fangasi hushuka hadi kooni.

Dalili na viashiria

• Madoa meupe ya maziwa mgando kwenye ulimi, ndani ya mashavu, kaakaa au fizi – yanafutika na kuacha wekundu au damu kidogo.

• Wekundu na kuungua mdomoni.

• Kupoteza ladha au ladha mbaya.

• Mipasuko na wekundu kwenye pembe za mdomo.

• Maumivu wakati wa kula.

• Maumivu wakati wa kumeza na kuhisi chakula kinakwama – fangasi wa kooni.

• Kwa watoto wachanga: kutonyonya vizuri; mama huweza kupata chuchu kuuma.

Vipimo

• Uchunguzi wa mdomo – mara nyingi unatosha.

• Kukwangua kwa hadubini (KOH) au kuotesha fangasi – kwa wasiopona.

• Kipimo cha VVU na sukari ya damu.

• Endoscopy – kwa fangasi wa kooni wasiopona.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Dawa za kupaka au kusukutua – nystatin ya maji (kusukutua na kumeza) au miconazole jeli ya mdomo, kwa siku 7–14 – kwa fangasi mdogo.

• Fluconazole ya kumeza – kwa fangasi mkali, unaojirudia, wa wenye VVU, na wa kooni (kwa siku 14–21).

• Kutibu chanzo – kudhibiti kisukari, ARV, kusukutua baada ya steroidi za kuvuta.

• Meno bandia: yasafishwe kila siku, yatolewe usiku, yaloweshwe kwenye dawa ya kuua fangasi.

• Watoto wachanga: nystatin au miconazole; mama atibu chuchu kwa wakati mmoja.

• Usafi wa mdomo na lishe bora.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Fangasi kushuka kooni – kumeza kwa shida, kupungua uzito.

• Kujirudia.

• Fangasi kuingia kwenye damu – kwa wenye kinga dhaifu sana (nadra).

• Watoto: kushindwa kunyonya.

Kinga

• Sukutua baada ya kutumia dawa ya pumu ya kuvuta.

• Safisha meno bandia na usilale nayo.

• Tumia antibiotiki tu unapoandikiwa.

• Dhibiti kisukari.

• Pima VVU na tumia ARV.

• Usafi wa mdomo – mswaki mara mbili kwa siku.

• Acha kuvuta sigara.

Lini umwone daktari

• Madoa meupe mdomoni kwa mtu mzima bila sababu ya wazi – pima VVU na sukari.

• Hayaponi baada ya wiki 1–2 za matibabu.

• Maumivu wakati wa kumeza.

• Mtoto mchanga anashindwa kunyonya.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara