Folikulaitisi (folliculitis) ni uvimbe au maambukizi ya vinyweleo, yanayoleta vipele vidogo vyekundu au vyenye usaha katikati vinavyowasha au kuuma – mara nyingi ndevu, kichwa, makalio, mapaja na sehemu zinazonyolewa. Husababishwa zaidi na bakteria Staphylococcus, na pia fangasi, kunyoa na msuguano. Mara nyingi hupona kwa usafi na dawa za kupaka.

Kila unywele huota kutoka kwenye kifuko kidogo kinachoitwa kinyweleo (hair follicle). Folikulaitisi ni uvimbe wa vinyweleo hivi – mara nyingi kwa maambukizi.

• Ya bakteria – hasa Staphylococcus aureus; aina inayotokea zaidi.

• Ya fangasi – Malassezia (mgongoni na kifuani, inawasha sana) au fangasi wa ngozi.

• Ya kunyoa (pseudofolliculitis barbae) – nywele zilizojikunja kurudi ndani ya ngozi baada ya kunyoa; ni ya kawaida sana kwa nywele za kujikunja.

• Ya maji ya moto (hot tub folliculitis) – bakteria Pseudomonas.

• Folliculitis decalvans – aina sugu ya kichwani inayoacha upara wenye makovu.

Maambukizi yakienda ndani zaidi huwa jipu – tazama furunkulosisi.

Takwimu za ugonjwa

Folikulaitisi ni mojawapo ya matatizo ya ngozi yanayotokea zaidi duniani na katika nchi za joto. Folikulaitisi ya kunyoa huwapata zaidi ya nusu ya wanaume wenye nywele za kujikunja wanaonyoa mara kwa mara.

Hapa nchini, kunyoa kwa nyembe zisizo safi au za kushirikiana na matumizi ya krimu za steroidi na mafuta mazito huchangia sana.

Visababishi na vihatarishi

• Kunyoa – hasa dhidi ya mwelekeo wa nywele, kwa nyembe butu au za kushirikiana.

• Msuguano na nguo zinazobana.

• Joto na jasho.

• Mafuta mazito na krimu zinazoziba vinyweleo.

• Krimu za steroidi na krimu za kung'arisha ngozi.

• Kisukari, unene, VVU na kinga dhaifu.

• Antibiotiki za muda mrefu (kwa folikulaitisi ya fangasi).

• Mabwawa na hot tubs yasiyotibiwa vizuri.

• Kubeba bakteria Staphylococcus puani.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kinyweleo kikiumizwa kwa kunyoa, msuguano au kuziba, bakteria au fangasi walio kwenye ngozi huingia ndani ya kinyweleo na kuzaliana. Chembe za kinga hukusanyika na kutengeneza usaha mdogo – kipele chenye kichwa cheupe kuzunguka unywele.

Katika folikulaitisi ya kunyoa, unywele uliokatwa wenye ncha kali hujikunja na kuchoma ngozi, na kuleta uvimbe hata bila maambukizi.

Dalili na viashiria

• Vipele vidogo vyekundu kuzunguka vinyweleo, mara nyingi vyenye usaha katikati.

• Mwasho au kuchoma.

• Maumivu ukigusa.

• Vipele vingi kwenye eneo moja – ndevu, shingo, kichwa, makalio, mapaja, kwapa, kinena, miguu.

• Madoa meusi baada ya kupona (ngozi nyeusi).

• Kwa folikulaitisi ya kunyoa: vipele na vinundu vigumu ndevuni na shingoni.

• Kwa aina sugu: makovu na nywele kupotea.

Vipimo

• Uchunguzi wa ngozi – mara nyingi unatosha.

• Kuotesha usaha – kwa folikulaitisi inayojirudia au isiyopona.

• KOH – kwa shaka ya fangasi.

• Kipimo cha sukari na VVU – inayojirudia.

• Biopsy – kwa aina sugu inayoacha makovu.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Usafi: osha kwa sabuni laini au sabuni ya antiseptiki (mf. chlorhexidine) mara mbili kwa siku.

• Kukandiza kwa maji ya uvuguvugu – husaidia vipele vyenye usaha kutoka.

• Krimu za antibiotiki (mf. mupirocin, fusidic acid) – kwa maeneo madogo.

• Antibiotiki za kumeza (mf. cloxacillin, cephalexin) – kwa maeneo makubwa, yanayojirudia au yenye homa.

• Krimu au vidonge vya fangasi – kwa folikulaitisi ya fangasi.

• Folikulaitisi ya kunyoa: acha kunyoa kwa wiki kadhaa, kisha nyoa kwa mwelekeo wa nywele kwa mashine ya umeme, si wembe wa karibu; ondoa nywele zilizojikunja kwa upole.

• Kuacha krimu za steroidi.

• Kutibu wanaobeba Staphylococcus puani – kwa folikulaitisi inayojirudia.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Majipu.

• Maambukizi kuenea kwenye ngozi (cellulitis).

• Madoa meusi na makovu.

• Keloidi – hasa nyuma ya shingo na ndevuni.

• Upara wa kudumu (aina sugu).

Kinga

• Usichangie nyembe wala vifaa vya kunyoa; safisha mashine.

• Nyoa kwa mwelekeo wa nywele, baada ya kulainisha ngozi.

• Vaa nguo zisizobana.

• Oga baada ya jasho.

• Epuka mafuta mazito na krimu za steroidi.

• Dhibiti kisukari.

• Tumia mabwawa yenye maji yaliyotibiwa.

Lini umwone daktari

• Vipele havipungui baada ya wiki 1–2 za usafi na krimu.

• Vinageuka majipu au vinajirudia mara kwa mara.

• Homa au wekundu unaoenea.

• Makovu au nywele kupotea kichwani.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara