Maelezo ya jumla

Jipu (furuncle, boil) ni maambukizi ya kina ya kinyweleo na tishu zinazoizunguka, yanayotengeneza uvimbe uliojaa usaha. Majipu kadhaa yaliyoungana hutengeneza carbuncle – jipu kubwa lenye vichwa vingi, mara nyingi nyuma ya shingo au mgongoni.

Furunkulosisi ni pale mtu anapopata majipu mara kwa mara – kwa mfano mara 3 au zaidi kwa mwaka. Mara nyingi chanzo ni bakteria Staphylococcus aureus wanaoishi puani, kwapani au kinena, wakati mwingine aina zinazotoa sumu (PVL) au sugu kwa dawa (MRSA).

Jipu huanza kama folikulaitisi iliyoingia ndani zaidi. Majipu yanayojirudia makwapani, kinena na matako yanaweza pia kuwa hidradenaitisi supurativa.

Takwimu za ugonjwa

Majipu ni ya kawaida duniani, hasa kwa vijana na watu wazima. Takribani theluthi ya watu hubeba Staphylococcus aureus puani bila dalili. Furunkulosisi huwapata zaidi familia moja kwa wakati mmoja, wanamichezo, wanajeshi na watu wanaoishi kwenye msongamano.

Visababishi na vihatarishi

• Kubeba Staphylococcus aureus puani au kwenye ngozi.

• Kisukari – hasa kisichodhibitiwa.

• Kinga dhaifu – VVU, steroidi, utapiamlo.

• Upungufu wa damu wa madini chuma.

• Unene na msuguano.

• Kushiriki taulo, nyembe na nguo.

• Usafi duni na msongamano.

• Vidonda vidogo kwenye ngozi, kunyoa, kujikuna (upele, ukurutu).

• Familia au mwenzi mwenye majipu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Bakteria huingia kwenye kinyweleo kupitia michubuko midogo, huzaliana na kutoa sumu zinazoharibu tishu. Kinga ya mwili hukusanya chembe nyeupe nyingi, na mchanganyiko wa bakteria, chembe zilizokufa na tishu huwa usaha uliofungwa ndani ya ukuta. Jipu hulainika, huleta kichwa cheupe na hupasuka.

Mtu anayebeba bakteria puani huendelea kujiambukiza kupitia mikono, na familia huambukizana kupitia vitu vya pamoja – ndiyo maana majipu hujirudia.

Dalili na viashiria

• Uvimbe mwekundu wenye maumivu unaokua kwa siku kadhaa.

• Huwa laini na kichwa cheupe au njano cha usaha juu.

• Kupasuka na kutoa usaha, kisha maumivu hupungua.

• Mahali: uso, shingo, kwapa, makalio, mapaja, kinena.

• Homa na kujisikia vibaya kwa majipu makubwa au carbuncle.

• Madoa meusi au makovu baada ya kupona.

Vipimo

• Uchunguzi – mara nyingi unatosha.

• Kuotesha usaha na kupima usugu wa dawa – kwa majipu yanayojirudia au makubwa (kutafuta MRSA).

• Kuotesha sampuli ya pua – kubeba bakteria.

• Sukari ya damu, kipimo cha VVU na kipimo kamili cha damu – kwa furunkulosisi.

Matibabu

• Kukandiza kwa maji ya uvuguvugu mara 3–4 kwa siku – husaidia jipu kulainika na kupasuka.

• Kutoa usaha (incision and drainage) kituoni – kwa majipu makubwa, yenye kulainika; tiba muhimu zaidi.

• Antibiotiki (mf. cloxacillin, cephalexin, au clindamycin/doxycycline kwa MRSA) – kwa majipu makubwa, mengi, yenye homa, usoni, au kwa wenye kisukari na kinga dhaifu.

• Kuondoa bakteria mwilini (decolonisation) kwa furunkulosisi: mafuta ya antibiotiki puani (mf. mupirocin) kwa siku 5, kuoga kwa sabuni ya chlorhexidine, na kufua taulo na mashuka kwa maji ya moto – mara nyingi kwa familia nzima.

• Kutibu chanzo – kisukari, upungufu wa madini chuma.

• Usibane jipu mwenyewe, hasa usoni.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maambukizi kuenea kwenye ngozi (cellulitis).

• Bakteria kuingia kwenye damu na sepsisi.

• Majipu usoni kuambukiza mishipa ya ubongo (nadra, hatari).

• Makovu na madoa.

• Kujirudia na kuambukiza familia.

Kinga

• Nawa mikono mara kwa mara.

• Usishiriki taulo, nyembe, nguo wala vifaa vya michezo.

• Funika majipu kwa plasta safi.

• Fua mashuka na taulo kwa maji ya moto.

• Dhibiti kisukari.

• Lishe bora.

Lini umwone daktari

• Jipu kubwa, linaloendelea kukua au lisilopasuka baada ya siku 5–7.

• Majipu yanayojirudia.

• Jipu usoni (hasa pua na mdomo wa juu).

• Una kisukari au kinga dhaifu.

• Haraka: homa, wekundu unaoenea, mistari myekundu, au maumivu makali.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara