Maelezo ya jumla

Homa ya matumbo, maarufu kama taifodi (typhoid fever), ni maambukizi ya mwili mzima yanayosababishwa na bakteria Salmonella enterica serotype Typhi (Salmonella Typhi). Ugonjwa unaofanana nao lakini kwa kawaida mdogo zaidi, paratyphoid, husababishwa na Salmonella Paratyphi.

Bakteria hawa huishi kwa binadamu tu – hakuna mnyama anayewabeba. Huambukizwa kupitia kinyesi au mkojo wa mgonjwa au wa mtu anayebeba bakteria bila dalili, kuingia kwenye chakula au maji. Taifodi ni tofauti na salmonellosisi ya kawaida inayotokana na kuku na mayai.

Hapa nchini neno "taifodi" hutumika sana kwa kila homa, mara nyingi kutokana na kipimo cha Widal kisichoaminika. Matokeo yake watu wengi hutibiwa taifodi wasiyokuwa nayo na hutumia antibiotiki bila sababu.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria watu milioni 9 hupata taifodi kila mwaka duniani na takribani 110,000 hufariki. Wengi wako Asia ya Kusini na Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara.

Tafiti za hospitali za Tanzania zinaonyesha taifodi iliyothibitishwa kwa kuotesha damu ni chanzo cha homa kwa asilimia ndogo ya wagonjwa – mara nyingi chini ya asilimia 5 – ingawa "taifodi" hutajwa mara nyingi zaidi kwa sababu ya Widal. Usugu wa bakteria dhidi ya antibiotiki za zamani (ampicillin, chloramphenicol, cotrimoxazole) na hata ciprofloxacin unaongezeka.

Visababishi na vihatarishi

Njia za maambukizi

• Kunywa maji yasiyo safi au yasiyochemshwa.

• Kula chakula kilichoandaliwa na mtu asiyenawa mikono baada ya choo, au mbebaji wa bakteria.

• Matunda na mboga zilizooshwa kwa maji machafu au kumwagiliwa maji taka.

• Vyakula vya mitaani visivyohifadhiwa vizuri, barafu na juisi zisizo safi.

• Mara chache, kugusana kwa karibu na mgonjwa.

Vihatarishi

• Kuishi au kusafiri maeneo yenye uhaba wa maji safi na vyoo.

• Mafuriko na milipuko.

• Kupungua kwa tindikali ya tumbo (dawa za kupunguza tindikali).

• Kuishi na mgonjwa au mbebaji wa taifodi.

• Watoto na vijana – huathirika zaidi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Baada ya kumezwa, bakteria hupita tumboni, hupenya ukuta wa utumbo mwembamba na kuingia kwenye tezi za limfu, ambako huzaliana. Kipindi cha kupevuka ni kati ya siku 6 na 30 (mara nyingi siku 7–14).

Kisha bakteria huingia kwenye damu na kusambaa kwenye ini, wengu, uboho na kifuko cha nyongo. Kutoka kifuko cha nyongo hurudi utumbo na kutoka na kinyesi. Kwenye utumbo hushambulia vikundi vya tezi za limfu (Peyer's patches), ambavyo vinaweza kuvimba, kutoa damu au kutoboka katika wiki ya pili au ya tatu. Takribani watu 2–5 kati ya 100 hubaki na bakteria kwenye kifuko cha nyongo kwa muda mrefu (wabebaji sugu).

Dalili na viashiria

Wiki ya kwanza

• Homa inayopanda taratibu siku hadi siku.

• Maumivu ya kichwa, uchovu na kujisikia vibaya.

• Kukosa hamu ya kula.

• Maumivu ya tumbo; kukosa choo au kuharisha.

• Kikohozi kikavu.

Wiki ya pili

• Homa ya juu inayoendelea (inaweza kuwa nyuzi 39–40).

• Mapigo ya moyo kuwa ya polepole kuliko homa ilivyo.

• Tumbo kujaa na kuuma; ini na wengu kuvimba.

• Vipele vidogo vyekundu vya rangi ya waridi kifuani na tumboni (rose spots) – mara chache kwa ngozi nyeusi.

• Kuchanganyikiwa ("typhoid state").

Wiki ya tatu

Bila matibabu, matatizo makubwa huanza: damu kwenye kinyesi, utumbo kutoboka, kuchanganyikiwa sana. Kwa waliopona, homa hupungua taratibu na uchovu huendelea wiki kadhaa.

Taifodi haianzi kwa homa kali ya ghafla na kutetemeka kama malaria – homa yake hupanda polepole.

Vipimo

• Kuotesha damu (blood culture) – kipimo bora, hasa wiki ya kwanza; huonyesha pia dawa zinazofanya kazi.

• Kuotesha uboho – sahihi zaidi, hutumika mara chache.

• Kuotesha kinyesi na mkojo – wiki ya pili na kuendelea, na kutafuta wabebaji.

• Kipimo cha malaria – kila mwenye homa.

• Kipimo kamili cha damu, vipimo vya ini na figo.

• Kipimo cha Widal – hupima kingamwili; hakiaminiki: mara nyingi huwa chanya kwa watu wasio na taifodi (waliowahi kuugua, chanjo, maambukizi mengine) na huweza kuwa hasi mwanzoni kwa wenye taifodi. Hakipaswi kutumika peke yake kuthibitisha taifodi.

• Vipimo vya haraka vya antijeni/kingamwili – usahihi wake ni wa wastani.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Taifodi isiyo na matatizo: antibiotiki za kumeza – mf. azithromycin, ciprofloxacin au cefixime – kwa siku 7–14 kulingana na dawa na majibu ya kuotesha.

• Taifodi yenye matatizo (kutapika sana, kuchanganyikiwa, damu, kushindwa kula): kulazwa na antibiotiki za mshipani (mf. ceftriaxone).

• Huduma saidizi: maji ya kutosha, lishe laini, paracetamol kwa homa.

• Utumbo kutoboka: upasuaji wa dharura.

• Wabebaji sugu: antibiotiki za muda mrefu; wakati mwingine kuondoa kifuko cha nyongo chenye mawe.

Homa hupungua siku 3–5 baada ya kuanza dawa sahihi. Maliza dawa zote. Usinunue antibiotiki dukani kwa sababu ya "Widal chanya" – tafuta kipimo sahihi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kutokwa damu kwenye utumbo.

• Utumbo kutoboka na peritonitis – dharura inayoua.

• Kuchanganyikiwa, homa ya uti wa mgongo.

• Uvimbe wa misuli ya moyo, nimonia.

• Uvimbe wa ini na kifuko cha nyongo.

• Maambukizi ya mifupa (hasa kwa wenye seli mundu).

• Ugonjwa kurudi (relapse) wiki 2–3 baada ya kupona.

• Kuwa mbebaji sugu na kuambukiza wengine.

Kinga

• Maji safi: chemsha au tibu maji ya kunywa.

• Nawa mikono kwa sabuni baada ya choo na kabla ya kuandaa au kula chakula.

• Chakula: kula chakula kilichopikwa vizuri na bado cha moto; osha matunda na mboga kwa maji safi; epuka barafu na juisi zisizo safi.

• Vyoo safi na utupaji sahihi wa kinyesi.

• Wauza chakula wapimwe na wazingatie usafi; wagonjwa wasiandae chakula mpaka wapone kabisa.

• Chanjo ya taifodi (typhoid conjugate vaccine) – WHO inaipendekeza kwa nchi zenye ugonjwa; hupatikana katika baadhi ya vituo, hasa kwa wasafiri na makundi hatarishi.

Lini umwone daktari

• Homa inayodumu zaidi ya siku 3 – pima malaria na umwone daktari.

• Homa pamoja na maumivu ya tumbo na maumivu ya kichwa yanayoendelea.

• Homa haipungui siku 3–5 baada ya kuanza antibiotiki.

• Mara moja (dharura): maumivu makali ya ghafla ya tumbo, tumbo kuwa gumu, damu kwenye kinyesi au kinyesi cheusi, kuchanganyikiwa, kutapika kila kitu au kuzimia.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara