Maelezo ya jumla

Salmonellosisi ni ugonjwa unaosababishwa na bakteria wa jenasi Salmonella – hasa aina zisizo za taifodi kama Salmonella Enteritidis na Salmonella Typhimurium. Ni mojawapo ya visababishi vikuu vya sumu ya chakula (food poisoning) duniani.

Tofauti na homa ya matumbo (taifodi) inayoishi kwa binadamu tu, Salmonella hawa huishi kwenye utumbo wa wanyama – kuku, ng'ombe, nguruwe, na hata wanyama wa kufugwa nyumbani kama kasa na mijusi.

Kwa watu wengi ni ugonjwa wa utumbo wa siku chache. Lakini Afrika, Salmonella hawa huweza kuingia kwenye damu (invasive non-typhoidal Salmonella) na kuleta ugonjwa mkali, hasa kwa watoto wadogo wenye malaria au upungufu wa damu, na kwa watu wazima wenye VVU.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria Salmonella wasio wa taifodi husababisha takribani wagonjwa milioni 95 wa kuharisha kila mwaka duniani. Ugonjwa wa Salmonella kuingia kwenye damu husababisha zaidi ya wagonjwa nusu milioni na makumi ya maelfu ya vifo kila mwaka, wengi wao Afrika.

Tanzania, tafiti za hospitali zimeonyesha Salmonella wasio wa taifodi ni miongoni mwa bakteria wanaopatikana zaidi kwenye kuotesha damu kwa watoto wenye homa.

Visababishi na vihatarishi

Vyanzo vya maambukizi

• Mayai – ganda lililochafuliwa na kinyesi cha kuku, au bakteria ndani ya yai; hatari zaidi kwa mayai mabichi au yasiyoiva (mf. mayonnaise ya kutengeneza nyumbani, chipsi mayai yasiyoiva).

• Kuku na nyama zisizoiva vizuri.

• Maziwa yasiyochemshwa.

• Mboga na matunda yaliyochafuliwa na mbolea ya samadi au maji machafu.

• Chakula kilichopikwa kikachafuliwa na nyama mbichi (kutumia ubao mmoja).

• Kugusa wanyama (kuku, kasa, mijusi) na kutokunawa mikono.

Wanaoweza kuugua sana

• Watoto chini ya miaka 5 na wazee.

• Wenye VVU, saratani au wanaotumia dawa za kushusha kinga.

• Wenye seli mundu, malaria au upungufu wa damu.

• Wenye utapiamlo.

• Wanaotumia dawa za kupunguza tindikali ya tumbo.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Bakteria wakimezwa kwa wingi, hupita tumboni na kushambulia utumbo mwembamba na mpana. Husababisha uvimbe na utumbo kutoa maji mengi – ndiyo maana kuharisha. Kipindi cha kupevuka ni saa 6 hadi 72 (mara nyingi saa 12–36).

Kwa wenye kinga dhaifu, bakteria hupenya ukuta wa utumbo na kuingia kwenye damu, na kusambaa kwenye mifupa, maungio, utando wa ubongo au mishipa mikubwa ya damu.

Dalili na viashiria

• Kuharisha – maji, wakati mwingine na damu.

• Maumivu ya tumbo ya kunyonga.

• Homa.

• Kichefuchefu na kutapika.

• Maumivu ya kichwa na misuli.

Dalili hudumu siku 4–7 kwa kawaida.

Dalili za upungufu wa maji

• Kiu kali, mdomo mkavu.

• Kukojoa kidogo, mkojo mweusi.

• Kizunguzungu, udhaifu.

• Kwa watoto: macho kuingia ndani, kulia bila machozi, kusinzia.

Dalili za Salmonella kuingia kwenye damu

Homa kali, kutetemeka, udhaifu mkubwa – mara nyingi bila kuharisha kwa wenye VVU au watoto wenye malaria.

Vipimo

• Kuotesha kinyesi – huthibitisha Salmonella.

• Kuotesha damu – kwa wenye homa kali au makundi hatarishi.

• PCR ya kinyesi, panapopatikana.

• Kipimo kamili cha damu, figo na chumvi za mwili – kwa upungufu mkubwa wa maji.

• Kipimo cha malaria na VVU kwa wenye homa.

Kwa wagonjwa wengi wenye kuharisha kwa siku chache, vipimo havihitajiki – matibabu ni maji na ORS.

Matibabu

• ORS na maji mengi – msingi wa matibabu; maji ya mshipani kwa upungufu mkubwa.

• Zinki kwa watoto wenye kuharisha.

• Endelea kula vyakula laini; watoto waendelee kunyonya.

• Antibiotiki hazihitajiki kwa watu wengi – hazifupishi ugonjwa na huongeza muda wa kubeba bakteria. Hutolewa kwa: watoto chini ya miezi 3, wazee, wenye VVU au kinga dhaifu, seli mundu, homa kali au dalili za bakteria kwenye damu (mf. azithromycin, ciprofloxacin au ceftriaxone kulingana na hali).

• Epuka dawa za kuzuia kuharisha (loperamide) kwa watoto na kwa wenye homa au damu kwenye kinyesi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Upungufu mkubwa wa maji na figo kushindwa kufanya kazi.

• Bakteria kuingia kwenye damu na sepsisi.

• Maambukizi ya mifupa (hasa seli mundu), maungio, ubongo na mishipa ya damu.

• Maumivu ya maungio baada ya maambukizi (reactive arthritis).

• Kifo kwa watoto wadogo na wenye VVU wasiotibiwa.

Kinga

• Pika kuku, nyama na mayai mpaka viive kabisa; epuka mayai mabichi au yasiyoiva.

• Chemsha maziwa.

• Tenganisha nyama mbichi na vyakula vilivyopikwa; osha ubao na visu kwa sabuni.

• Hifadhi chakula kwenye baridi; usikae nacho nje muda mrefu.

• Nawa mikono baada ya kugusa nyama mbichi, mayai, wanyama na baada ya choo.

• Osha matunda na mboga kwa maji safi.

• Wagonjwa wasiandae chakula cha wengine mpaka siku 2 baada ya kuharisha kuisha.

Lini umwone daktari

• Kuharisha kunakodumu zaidi ya siku 3.

• Homa ya juu ya nyuzi 38.5 au zaidi.

• Damu kwenye kinyesi.

• Wewe ni mzee, mjamzito, una VVU, seli mundu au kinga dhaifu.

• Mara moja (dharura): dalili za upungufu mkubwa wa maji, kushindwa kunywa, kutapika kila kitu, kuchanganyikiwa, au mtoto mchanga mwenye kuharisha na homa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara