Maelezo ya jumla

Ini ni kiungo kikubwa kinachosafisha sumu, kutengeneza protini (kama albumini na vitu vya kugandisha damu), kuhifadhi nishati na kutengeneza nyongo. Ini likiumizwa mara kwa mara kwa miaka mingi, hujaribu kujiponya kwa kutengeneza makovu (fibrosis). Makovu yakienea ini zima na kubadilisha umbo lake kuwa vinundu, hali hiyo huitwa ini kusinyaa (cirrhosis).

• Ini kusinyaa linalofidia (compensated): ini bado linafanya kazi za msingi; mara nyingi hakuna dalili.

• Ini kusinyaa lisilofidia (decompensated): ini limeshindwa – huleta maji tumboni, manjano, kutapika damu au kuchanganyikiwa.

Makovu ya ini kusinyaa kwa kawaida hayarudi nyuma, lakini kutibu chanzo kunaweza kuzuia ugonjwa kuendelea, na hatua za mwanzo za makovu huweza kupungua.

Takwimu za ugonjwa

Ini kusinyaa husababisha takribani vifo milioni 1.3 duniani kila mwaka. Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara, homa ya ini B ndiyo chanzo kikuu, ikifuatiwa na pombe na homa ya ini C.

Tanzania, wagonjwa wengi hugundulika wakiwa wamechelewa – wakiwa na tumbo lililojaa maji au wakitapika damu. Mafuta kujaa kwenye ini kwa sababu ya unene na kisukari yanazidi kuwa chanzo muhimu. Kichocho cha muda mrefu huleta makovu kuzunguka mishipa ya ini na dalili zinazofanana na ini kusinyaa.

Visababishi na vihatarishi

• Homa ya ini B na C ya muda mrefu – soma zaidi: Homa ya ini (hepatitis).

• Unywaji pombe kupita kiasi kwa miaka mingi (pamoja na pombe za kienyeji kama gongo).

• Mafuta kujaa kwenye ini (fatty liver) – kwa sababu ya unene, kisukari, lehemu nyingi.

• Kinga ya mwili kushambulia ini (autoimmune hepatitis) na magonjwa ya mirija ya nyongo.

• Dawa na sumu – baadhi ya dawa, mitishamba, na aflatoksini (sumu ya fangasi kwenye mahindi na karanga zilizohifadhiwa vibaya).

• Magonjwa ya kurithi – madini chuma au shaba kujaa mwilini.

• Moyo kushindwa upande wa kulia kwa muda mrefu.

• Kichocho – huleta makovu ya mishipa ya ini (periportal fibrosis).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kila mara ini linapoumizwa, seli zake hufa na seli maalum hutengeneza makovu. Makovu yakizidi, huziba mishipa midogo ya damu ndani ya ini. Damu inayotoka kwenye utumbo kupitia mshipa wa portal hushindwa kupita kwa urahisi, na shinikizo hupanda (shinikizo la juu la portal). Damu hutafuta njia nyingine na kutengeneza mishipa iliyotuna kwenye umio na tumbo (varices) inayoweza kupasuka.

Wakati huohuo, seli za ini zilizobaki hushindwa kutengeneza albumini (maji hujaa tumboni na miguuni), vitu vya kugandisha damu (kutokwa damu kirahisi) na kusafisha sumu kama amonia (sumu hufika ubongoni na kuleta kuchanganyikiwa). Ini lililosinyaa pia lina hatari kubwa ya saratani ya ini.

Dalili na viashiria

Mwanzoni mara nyingi hakuna dalili. Dalili zikitokea:

• Uchovu, udhaifu, kukosa hamu ya kula, kupungua uzito na misuli kunyauka.

• Kichefuchefu na maumivu kidogo upande wa juu kulia wa tumbo.

• Tumbo kujaa maji (ascites) na miguu kuvimba.

• Manjano – macho na ngozi kuwa njano; mkojo mweusi.

• Mwili kuwasha.

• Kutokwa damu kirahisi – puani, fizi, michubuko.

• Mishipa midogo kama buibui kwenye kifua, viganja vyekundu.

• Kwa wanaume: matiti kukua, korodani kusinyaa, kupoteza hamu ya ngono; kwa wanawake: hedhi kuvurugika.

Dalili za hatari

• Kutapika damu au kinyesi cheusi kama lami – varices kupasuka.

• Kuchanganyikiwa, usingizi usio wa kawaida, mikono kutetemeka – sumu ubongoni (hepatic encephalopathy).

• Homa na maumivu ya tumbo kwa mwenye maji tumboni – maambukizi ya maji ya tumbo.

• Kukojoa kidogo – figo kuathirika.

Vipimo

• Vipimo vya ini (LFT) – albumini, bilirubini, vimeng'enya.

• Kipimo cha kuganda kwa damu (PT/INR) na kipimo kamili cha damu (chembe sahani chache).

• Vipimo vya chanzo: HBsAg, anti-HCV, VVU, vipimo vya kichocho, sukari na lehemu.

• Ultrasound ya tumbo – ini dogo lenye vinundu, wengu mkubwa, maji tumboni, uvimbe wa saratani.

• Kupima makovu ya ini: alama ya APRI au FIB-4 kutoka vipimo vya damu, au FibroScan panapopatikana.

• Endoscopy – kutafuta varices.

• Kuchunguza maji ya tumbo – maambukizi.

• Kipimo cha alpha-fetoprotein (AFP) pamoja na ultrasound kila miezi 6 – kuchunguza saratani ya ini.

Matibabu

Kutibu chanzo

• Kuacha pombe kabisa – hatua muhimu zaidi kwa ini la pombe.

• Dawa za kuzuia virusi kwa homa ya ini B (tenofovir maisha yote) na dawa za kuponya homa ya ini C.

• Kupunguza uzito, kudhibiti kisukari na lehemu kwa ini la mafuta.

• Dawa ya kichocho (praziquantel).

Kudhibiti matatizo

• Maji tumboni: chumvi kidogo, dawa za kutoa maji (mf. spironolactone na furosemide); kutoa maji kwa sindano kwa maji mengi.

• Varices: dawa za kupunguza shinikizo la portal (mf. propranolol) na kufunga varices kwa endoscopy.

• Sumu ubongoni: lactulose kusaidia kutoa sumu kupitia choo, na antibiotiki maalum.

• Maambukizi: antibiotiki.

• Lishe: protini za kutosha (si kupunguza protini), milo midogo ya mara kwa mara pamoja na kitafunwa usiku, chumvi kidogo.

• Chanjo za homa ya ini A na B, mafua na nimonia.

• Epuka NSAIDs, dawa za usingizi na mitishamba – huharibu ini na figo zaidi.

• Kupandikiza ini – matibabu pekee ya kuponya ini lisilofidia; kwa sasa hupatikana zaidi nje ya nchi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kutapika damu kutokana na varices kupasuka – huweza kuua.

• Maji tumboni na maambukizi yake.

• Sumu ubongoni na kupoteza fahamu.

• Figo kushindwa kufanya kazi (hepatorenal syndrome).

• Saratani ya ini.

• Utapiamlo na kunyauka kwa misuli.

• Kifo.

Kinga

• Chanjo ya homa ya ini B – kwa watoto wote na watu wazima wasio na kinga.

• Pima homa ya ini B na C; ukikutwa chanya, hudhuria kliniki.

• Kunywa pombe kwa kiasi kidogo au acha kabisa.

• Dumisha uzito unaofaa, fanya mazoezi na dhibiti kisukari.

• Usichangie sindano, nyembe wala mswaki; ngono salama.

• Hifadhi mahindi na karanga sehemu kavu; usile nafaka zilizooza au zenye ukungu.

• Epuka mitishamba na dawa zisizo za lazima; tibu kichocho.

Lini umwone daktari

• Una homa ya ini B au C, au unakunywa pombe nyingi, na hujawahi kupimwa hali ya ini.

• Uchovu, kupungua uzito au tumbo kuvimba bila sababu.

• Macho kuwa njano au miguu kuvimba.

• Mara moja (dharura): kutapika damu, kinyesi cheusi kama lami, kuchanganyikiwa au usingizi usio wa kawaida, homa na maumivu ya tumbo kwa mwenye maji tumboni, kukojoa kidogo sana.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara