Maelezo ya jumla

Kiharusi, au stroke, ni hali ya ghafla ambapo sehemu ya ubongo inakosa damu yenye oksijeni na seli zake kuanza kufa ndani ya dakika chache. Kuna aina kuu mbili:

• Kiharusi cha kuziba mshipa (ischaemic stroke) – mshipa wa damu wa ubongo huzibwa na damu iliyoganda au mafuta yaliyojikusanya. Ni takribani 8 kati ya 10 ya viharusi duniani.

• Kiharusi cha kuvuja damu (haemorrhagic stroke) – mshipa wa damu hupasuka na damu kuvuja ndani au kuzunguka ubongo, mara nyingi kwa sababu ya shinikizo la juu la damu lisilodhibitiwa. Ni cha kawaida zaidi Afrika kuliko nchi za Magharibi.

Dalili zinazokuja na kupotea zenyewe ndani ya muda mfupi huitwa kiharusi cha mpito (TIA) – ni onyo kwamba kiharusi kikubwa kinaweza kufuata.

Kiharusi ni dharura. Matibabu ya mapema yanaweza kuokoa sehemu kubwa ya ubongo na kupunguza ulemavu.

Takwimu za ugonjwa

Kiharusi ni chanzo cha pili cha vifo duniani na chanzo kikuu cha ulemavu kwa watu wazima. Kila mwaka takribani watu milioni 12 hupata kiharusi na karibu milioni 7 hufariki, wengi wao wakiwa katika nchi zenye kipato cha chini na cha kati.

Tafiti za Tanzania (mf. Hai na Dar es Salaam) zimeonyesha viwango vya kiharusi vilivyo sawa au juu kuliko nchi tajiri, na kwa umri mdogo zaidi – wagonjwa wengi wakiwa chini ya miaka 60. Sababu kuu ni shinikizo la juu la damu ambalo halijagunduliwa au halitibiwi ipasavyo.

Visababishi na vihatarishi

Vihatarishi vinavyoweza kudhibitiwa

• Shinikizo la juu la damu – kihatarishi kikubwa kuliko vyote.

• Kisukari.

• Lehemu (cholesterol) nyingi kwenye damu.

• Uvutaji sigara.

• Unywaji pombe kupita kiasi.

• Unene uliokithiri na kutofanya mazoezi.

• Mapigo ya moyo yasiyo na mpangilio (atrial fibrillation) na magonjwa mengine ya moyo.

• Ugonjwa wa seli mundu.

• VVU, hasa visipotibiwa.

• Lishe yenye chumvi nyingi.

Vihatarishi visivyodhibitika

• Umri mkubwa.

• Historia ya kiharusi au TIA.

• Historia ya kiharusi kwenye familia.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Ubongo hutumia takribani asilimia 20 ya oksijeni ya mwili lakini hauwezi kuhifadhi akiba. Mshipa ukiziba, seli zilizo katikati ya eneo hilo hufa ndani ya dakika chache. Seli zinazozunguka eneo hilo (penumbra) hupata damu kidogo kutoka mishipa jirani na zinaweza kuokolewa kwa saa chache kama mtiririko wa damu utarejeshwa haraka – ndiyo maana muda ni muhimu sana.

Katika kiharusi cha kuvuja damu, damu iliyovuja hukandamiza ubongo na kuongeza shinikizo ndani ya fuvu. Kila sehemu ya ubongo huongoza kazi fulani, hivyo dalili hutegemea eneo lililoathirika: upande wa kushoto wa ubongo huongoza upande wa kulia wa mwili na, kwa watu wengi, uwezo wa kuongea.

Dalili na viashiria

Dalili huja ghafla. Njia rahisi ya kukumbuka ni U-M-S-M:

• U – Uso: upande mmoja wa uso kulegea au kupinda; mdomo kuegemea upande mmoja anapotabasamu.

• M – Mkono (na mguu): udhaifu au ganzi upande mmoja; kushindwa kuinua mikono yote miwili sawasawa.

• S – Sauti: kushindwa kuongea, kuongea kwa kukwama au maneno yasiyoeleweka, kushindwa kuelewa.

• M – Muda: ukiona dalili hizi, piga simu au mpeleke hospitali mara moja, na kumbuka saa dalili zilipoanza.

Dalili nyingine

• Kupoteza uwezo wa kuona jicho moja au nusu ya kuona.

• Kizunguzungu kikali, kuyumba au kushindwa kutembea.

• Maumivu makali ya ghafla ya kichwa – "maumivu makubwa kuliko yote maishani" (hasa kiharusi cha kuvuja damu).

• Kutapika, kusinzia au kupoteza fahamu.

• Kushindwa kumeza.

Vipimo

• CT scan ya kichwa – kipimo cha kwanza na cha haraka; hutofautisha kiharusi cha kuziba na cha kuvuja damu. Hii ni muhimu kwa sababu matibabu yao ni tofauti.

• MRI – huonyesha zaidi, pale inapopatikana.

• Sukari ya damu – kupima mara moja, kwa sababu sukari kushuka huiga kiharusi.

• Shinikizo la damu, kipimo kamili cha damu, figo, lehemu na vipimo vya kuganda kwa damu.

• ECG na Echo ya moyo – kutafuta mapigo yasiyo na mpangilio na chanzo cha damu iliyoganda.

• Ultrasound ya mishipa ya shingo (carotid Doppler).

• Kipimo cha VVU, na kwa vijana, vipimo vya seli mundu na tabia ya damu kuganda.

Matibabu

Matibabu hufanyika hospitalini, kwa mujibu wa mwongozo wa Tanzania (STG 2026):

Kiharusi cha kuziba mshipa

• Dawa ya kuyeyusha damu iliyoganda (thrombolysis) – kwa wagonjwa wanaostahili waliofika ndani ya saa 4.5 tangu dalili kuanza, katika hospitali zenye uwezo huu.

• Kuondoa damu iliyoganda kwa kifaa maalum (thrombectomy) – katika vituo vichache vya kibingwa.

• Aspirini – huanzishwa baada ya CT kuthibitisha hakuna damu iliyovuja.

• Kudhibiti sukari, homa na oksijeni; shinikizo la damu hushushwa taratibu tu kwa ushauri wa daktari.

Kiharusi cha kuvuja damu

• Kushusha shinikizo la juu la damu kwa uangalifu.

• Kurekebisha matatizo ya kuganda kwa damu.

• Upasuaji wa kuondoa damu au kupunguza shinikizo kwa baadhi ya wagonjwa.

Huduma kwa wote

• Kuchunguza uwezo wa kumeza kabla ya kula au kunywa – kuzuia nimonia ya kuvuta.

• Kugeuzwa kitandani kila saa 2 kuzuia vidonda.

• Mazoezi ya viungo (fiziotherapia), mazoezi ya kuongea na ya kazi za kila siku – kuanza mapema.

• Kuzuia kiharusi kingine: dawa za shinikizo la damu, dawa za lehemu (statins), aspirini au dawa nyingine za kuzuia damu kuganda kulingana na chanzo, na kudhibiti kisukari.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kupooza upande mmoja wa mwili.

• Kushindwa kuongea au kuelewa (aphasia).

• Shida ya kumeza na nimonia ya kuvuta.

• Damu kuganda kwenye miguu.

• Vidonda vya kulalia.

• Degedege.

• Sonona, kubadilika tabia na kusahau.

• Kushindwa kujizuia mkojo.

• Kiharusi kingine.

• Kifo.

Kinga

• Pima shinikizo la damu angalau mara moja kwa mwaka; ukiwa na shinikizo la juu, tumia dawa kila siku hata ukijisikia mzima.

• Punguza chumvi – chini ya kijiko kidogo kimoja kwa siku.

• Acha sigara na punguza pombe.

• Fanya mazoezi angalau dakika 30 siku nyingi za wiki.

• Kula matunda, mboga, nafaka zisizokobolewa; punguza mafuta mengi na sukari.

• Dhibiti kisukari na lehemu.

• Tibu mapigo ya moyo yasiyo na mpangilio.

• Ukipata dalili za kiharusi cha mpito, nenda hospitali siku hiyo hiyo.

Lini umwone daktari

• Mara moja (dharura): uso kupinda, mkono au mguu kulegea, kushindwa kuongea, kupoteza kuona, kuyumba ghafla, au maumivu makali ya ghafla ya kichwa – hata kama dalili zimepotea.

• Usimpe mgonjwa chakula, maji wala dawa kwa mdomo kabla ya kuchunguzwa – anaweza kupaliwa.

• Baada ya kiharusi: kuhudhuria kliniki ya kufuatilia, mazoezi na dawa za kuzuia kiharusi kingine.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara