Maelezo ya jumla

Baada ya tukio la kutisha, ni kawaida kuwa na hofu, kushindwa kulala na kukumbuka tukio kwa siku au wiki chache. Kwa watu wengi dalili hizi hupungua zenyewe. PTSD ni pale dalili zinapoendelea zaidi ya mwezi mmoja na kuathiri maisha.

PTSD si udhaifu wa mtu – ni mwitikio wa ubongo kwa hatari kubwa uliokwama katika hali ya tahadhari. Mara nyingi huambatana na sonona, wasiwasi na matumizi ya pombe au dawa za kulevya.

Takwimu za ugonjwa

Takribani asilimia 70 ya watu duniani hupitia tukio la kiwewe maishani, na takribani 4 kati ya 100 hupata PTSD. Hatari ni kubwa zaidi baada ya ubakaji na ukatili wa kingono, vita na mateso.

Katika jamii za Afrika Mashariki, ukatili wa kijinsia, ajali za barabarani, ukimbizi na vifo vya ghafla ni vichochezi vya kawaida. Wahudumu wa dharura na wa afya pia wako hatarini.

Visababishi na vihatarishi

Matukio yanayoweza kusababisha

• Ubakaji na ukatili wa kingono.

• Ukatili wa nyumbani na unyanyasaji utotoni.

• Ajali mbaya za barabarani.

• Vita, ukimbizi, ugaidi, mateso.

• Kushambuliwa, wizi wa kutumia silaha.

• Kifo cha ghafla au cha kikatili cha mpendwa.

• Majanga ya asili.

• Ugonjwa hatari au kulazwa ICU; kujifungua kwa shida.

Vihatarishi

• Ukali na muda wa tukio; kuumia mwilini.

• Matukio ya kiwewe ya awali, hasa utotoni.

• Historia ya magonjwa ya akili.

• Kukosa msaada wa kijamii baada ya tukio.

• Msongo unaoendelea baada ya tukio.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Wakati wa tukio la hatari, ubongo huhifadhi kumbukumbu kwa nguvu kubwa pamoja na hisia za hofu. Kwa wenye PTSD, kumbukumbu hizi hazichakatwi kawaida – hubaki "hai" na huamshwa na vitu vinavyokumbusha tukio (harufu, sauti, mahali), na mwili hujibu kama hatari inatokea sasa. Mfumo wa tahadhari hubaki ukiwaka, hivyo mtu hushtuka haraka na kushindwa kulala.

Dalili na viashiria

• Kumbukumbu zinazorudi bila kutaka – kuona tukio akilini (flashbacks), ndoto mbaya.

• Kuepuka – mahali, watu, mazungumzo au mawazo yanayokumbusha tukio.

• Mabadiliko ya mawazo na hisia – kujilaumu, aibu, kutoamini watu, kujitenga, kupoteza furaha, kushindwa kukumbuka sehemu za tukio.

• Kuwa katika tahadhari kila mara – kushtuka haraka, kukosa usingizi, hasira, kukosa umakini, kujihatarisha.

• Dalili za mwili – maumivu ya kichwa, tumbo, mapigo ya moyo.

Kwa watoto: kuigiza tukio katika michezo, ndoto mbaya, kurudi nyuma katika tabia (mf. kukojoa kitandani).

Vipimo

• Mazungumzo na mtaalamu – tukio, dalili na muda wake (zaidi ya mwezi mmoja).

• Dodoso za uchunguzi (mf. PCL-5).

• Kuchunguza sonona, mawazo ya kujiua, pombe na dawa za kulevya.

• Kuchunguza majeraha ya mwili na ya kichwa kama tukio lilihusisha jeraha.

• Kwa waliobakwa: huduma ya PEP, kinga ya mimba na magonjwa ya zinaa – haraka.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026 na mhGAP:

• Tiba ya mazungumzo inayolenga kiwewe – tiba bora: CBT inayolenga kiwewe (TF-CBT) au EMDR, na watoa huduma waliofunzwa.

• Huduma ya kwanza ya kisaikolojia mara baada ya tukio – usalama, kusikilizwa, msaada wa kijamii.

• Dawa – SSRI (mf. fluoxetine, sertraline) kwa dalili za wastani hadi kali au pale tiba ya mazungumzo haipatikani.

• Dawa za usingizi aina ya benzodiazepines hazishauriwi kwa PTSD.

• Kutibu hali zinazoambatana – sonona, pombe, dawa za kulevya.

• Msaada wa kijamii na kisheria kwa waathirika wa ukatili – madawati ya jinsia ya polisi, vituo vya mkono kwa mkono (one stop centres).

Matatizo yanayoweza kutokea

• Sonona na mawazo ya kujiua.

• Matumizi mabaya ya pombe na dawa za kulevya.

• Matatizo ya ndoa, familia na kazi.

• Kujitenga.

• Magonjwa ya mwili – shinikizo la juu la damu, maumivu sugu.

Kinga

• Msaada wa haraka baada ya tukio – usalama, kusikilizwa, familia na marafiki.

• Kuzuia ukatili wa kijinsia na kwa watoto.

• Usalama barabarani.

• Kutafuta msaada mapema dalili zikidumu zaidi ya wiki 2–4.

• Mafunzo na msaada kwa wahudumu wa dharura na wa afya.

Lini umwone daktari

• Dalili zinadumu zaidi ya mwezi mmoja baada ya tukio.

• Ndoto mbaya, kumbukumbu zinazorudi au hofu inayoathiri maisha.

• Unatumia pombe au dawa kusahau.

• Mara moja: mawazo ya kujiua au kujidhuru; au umebakwa – nenda kituoni ndani ya saa 72 kwa PEP, kinga ya mimba na msaada.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara