Maelezo ya jumla

Kila mtu huwa na wasiwasi mara kwa mara – kabla ya mtihani, safari au uamuzi mkubwa. Wasiwasi huo ni wa kawaida na husaidia kujiandaa. Ugonjwa wa wasiwasi wa jumla (GAD) ni pale wasiwasi unapokuwa mwingi, wa muda mrefu, usiodhibitika na kuhusu mambo mengi – afya, pesa, familia, kazi – hata pasipo sababu ya wazi, na kuathiri maisha ya kila siku.

GAD ni sehemu ya kundi la magonjwa ya wasiwasi, pamoja na mashambulizi ya hofu ya ghafla (panic disorder), hofu ya mambo maalum (phobias), wasiwasi wa kijamii na msongo baada ya tukio la kiwewe. Mara nyingi huambatana na sonona.

Ni ugonjwa halisi wa afya ya akili, si udhaifu, uchawi au ukosefu wa imani – na unatibika.

Takwimu za ugonjwa

Magonjwa ya wasiwasi ndiyo magonjwa ya akili yanayotokea zaidi duniani – WHO inakadiria takribani watu milioni 300 waliishi nayo mwaka 2019. GAD huwapata takribani watu 3–6 kati ya 100 maishani, wanawake mara mbili zaidi ya wanaume.

Tanzania, huduma za afya ya akili zinapatikana katika hospitali za rufaa, Hospitali ya Taifa ya Afya ya Akili Mirembe na kliniki za afya ya akili, lakini watu wengi hawatafuti msaada kwa sababu ya unyanyapaa au kudhani dalili ni za moyo au tumbo.

Visababishi na vihatarishi

• Vinasaba – historia ya familia ya wasiwasi au sonona.

• Tabia ya utu – kuwa na hofu tangu utotoni.

• Matukio magumu ya maisha – kufiwa, talaka, ukatili, umaskini, kupoteza kazi.

• Msongo wa muda mrefu.

• Magonjwa sugu – kisukari, magonjwa ya moyo, VVU, maumivu sugu.

• Kahawa nyingi, pombe, bangi na dawa za kulevya, na kuacha pombe ghafla.

• Magonjwa ya mwili yanayoiga wasiwasi – tezi ya shingo kuzidi homoni, upungufu wa damu, matatizo ya mapigo ya moyo.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Ubongo una mfumo wa kuhisi hatari (hasa sehemu inayoitwa amygdala) unaoamsha mwitikio wa "pigana au kimbia": adrenaline hupanda, moyo hudunda haraka, misuli hukaza. Kwa mwenye GAD, mfumo huu ni nyeti kupita kiasi – huamshwa na mawazo ya hatari zisizo halisi au za mbali, na hauzimiki kwa urahisi.

Mwili ukiwa katika hali ya tahadhari kwa muda mrefu huchoka, usingizi huharibika na misuli huuma. Kuepuka mambo yanayoleta wasiwasi huimarisha wasiwasi zaidi kwa muda mrefu.

Dalili na viashiria

Dalili za akili

• Wasiwasi mwingi kuhusu mambo mengi, siku nyingi, kwa miezi 6 au zaidi.

• Kushindwa kudhibiti wasiwasi.

• Kutotulia, kuhisi uko "ukingoni".

• Kukosa umakini, akili kuwa tupu.

• Kukasirika haraka.

• Kutarajia mabaya kila mara.

Dalili za mwili

• Uchovu.

• Kukosa usingizi au usingizi usiotuliza.

• Misuli kukaza, maumivu ya shingo na mgongo, maumivu ya kichwa.

• Mapigo ya moyo kwenda haraka, kuhisi moyo unadunda.

• Kutokwa jasho, kutetemeka.

• Kichefuchefu, tumbo kuvurugika, kuharisha.

• Kupumua haraka au kuhisi kukosa pumzi.

• Kizunguzungu.

Vipimo

• Mazungumzo na mtaalamu – historia ya dalili, muda wake na athari kwa maisha.

• Dodoso fupi (mf. GAD-7) – kupima ukali.

• Uchunguzi wa mwili na vipimo vya kuondoa magonjwa ya mwili – tezi ya shingo, upungufu wa damu, sukari, ECG kwa mapigo ya moyo.

• Kuchunguza sonona, matumizi ya pombe na dawa, na mawazo ya kujidhuru.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026 na mwongozo wa WHO (mhGAP):

• Elimu kuhusu wasiwasi na kuhakikishiwa kuwa dalili za mwili hazitokani na ugonjwa hatari.

• Mbinu za kutuliza mwili – kupumua polepole, kulegeza misuli, mazoezi ya mara kwa mara.

• Tiba ya mazungumzo (CBT) – kutambua na kubadilisha mawazo ya wasiwasi na kuacha kuepuka; tiba bora ya muda mrefu.

• Kutatua matatizo na kuimarisha msaada wa kijamii.

• Dawa – za kundi la SSRI (mf. fluoxetine, sertraline) kwa wasiwasi wa wastani hadi mkali, kwa angalau miezi 6–12 baada ya kupata nafuu; hufanya kazi baada ya wiki 2–6.

• Dawa za usingizi na kutuliza (benzodiazepines, mf. diazepam) – kwa muda mfupi tu (siku chache hadi wiki 2) kwa sababu huleta utegemezi.

• Kupunguza kahawa, pombe na kuacha dawa za kulevya.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Sonona.

• Matumizi mabaya ya pombe, dawa za usingizi au dawa za kulevya.

• Kushindwa kufanya kazi au masomo.

• Matatizo ya mahusiano.

• Kukosa usingizi sugu.

• Kwenda hospitali mara nyingi kwa dalili za mwili.

• Mawazo ya kujiua – hasa kwa wenye sonona pia.

Kinga

• Mazoezi ya mara kwa mara.

• Usingizi wa kutosha na ratiba ya kulala.

• Kupunguza kahawa na pombe; kuacha sigara na dawa za kulevya.

• Kuzungumza na watu unaowaamini.

• Kutafuta msaada mapema kwa matukio magumu ya maisha.

• Mbinu za kupumzika – maombi, kutafakari, burudani.

Lini umwone daktari

• Wasiwasi unaathiri kazi, masomo, usingizi au mahusiano.

• Unatumia pombe au dawa kupunguza wasiwasi.

• Dalili za mwili zisizoelezeka zinazojirudia.

• Mara moja: mawazo ya kujiua au kujidhuru – tafuta msaada wa haraka kituoni au kwa mtu unayemwamini.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara