Maelezo ya jumla

Mwili umetengenezwa kwa mabilioni ya seli zinazokua, kugawanyika na kufa kwa mpangilio maalum. Saratani hutokea pale seli zinapopata mabadiliko kwenye vinasaba (DNA) yanayozifanya zigawanyike bila kukoma na zisife zinapotakiwa. Seli hizi hutengeneza uvimbe wa saratani (malignant tumour) unaoweza kupenya tishu za karibu na kusambaa sehemu nyingine kupitia damu na limfu (metastasis).

Si kila uvimbe ni saratani. Uvimbe usio saratani (benign) hukua mahali pamoja bila kusambaa. Saratani za damu, kama saratani ya damu (leukemia), hazitengenezi uvimbe bali huathiri uboho na damu.

Aina kuu

• Carcinoma – kutoka kwenye utando wa viungo (matiti, shingo ya kizazi, tezi dume, umio, ini, utumbo mpana) – aina inayotokea zaidi.

• Sarcoma – kutoka kwenye mifupa, misuli na tishu laini (mf. Kaposi's sarcoma).

• Leukaemia na lymphoma – saratani za damu na tezi za limfu.

• Saratani za ubongo na neva.

• Melanoma – saratani ya seli za rangi ya ngozi.

Takwimu za ugonjwa

Mwaka 2022 kulikuwa na takribani wagonjwa wapya milioni 20 wa saratani duniani na vifo milioni 9.7. Saratani inaongezeka kwa kasi Afrika kutokana na watu kuishi muda mrefu zaidi, mabadiliko ya mtindo wa maisha na maambukizi yanayosababisha saratani.

Tanzania inakadiriwa kuwa na zaidi ya wagonjwa wapya 40,000 wa saratani kila mwaka. Zinazotokea zaidi ni saratani ya shingo ya kizazi (inayoongoza kwa wanawake), tezi dume, matiti, umio, Kaposi's sarcoma, ini na lymphoma. Wagonjwa wengi – takribani 3 kati ya 4 – hufika hospitali saratani ikiwa katika hatua za mwisho.

Visababishi na vihatarishi

Vihatarishi vinavyoweza kuepukwa

• Tumbaku – sigara, kuvuta, kutafuna; huchangia takribani 1 kati ya 5 ya vifo vya saratani (mapafu, umio, mdomo, koo, kibofu, kongosho, tumbo, shingo ya kizazi).

• Pombe – mdomo, koo, umio, ini, utumbo mpana, matiti.

• Unene na kutofanya mazoezi – matiti, utumbo mpana, kizazi, figo, umio.

• Lishe – nyama zilizosindikwa kwa wingi, mboga na matunda kidogo, vyakula vyenye aflatoksini (nafaka zilizoharibika – ini).

• Maambukizi: HPV (shingo ya kizazi, njia ya haja kubwa, koo), homa ya ini B na C (ini), H. pylori (tumbo), VVU (Kaposi, lymphoma, shingo ya kizazi), kichocho (kibofu), Epstein-Barr (lymphoma).

• Mazingira: moshi wa ndani ya nyumba, asbestos, kemikali za viwandani, mionzi ya jua kwa watu wenye ualbino.

• Vinywaji vya moto sana – huhusishwa na saratani ya umio Afrika Mashariki.

Vihatarishi visivyoepukika

• Umri – hatari huongezeka kadri umri unavyoongezeka.

• Historia ya familia na jeni za kurithi (mf. BRCA kwa matiti na ovari).

• Jinsia.

Saratani haiambukizi, ingawa baadhi ya maambukizi yanayoweza kuisababisha (kama HPV na homa ya ini B) yanaambukiza.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mabadiliko ya vinasaba hujikusanya kwenye seli kwa miaka mingi – kutokana na vihatarishi au makosa ya kawaida wakati seli zinapogawanyika. Kwa kawaida mwili hurekebisha makosa haya au huharibu seli zenye kasoro. Mabadiliko yakigusa jeni zinazodhibiti ukuaji (oncogenes) na zinazozuia uvimbe, seli hukwepa udhibiti.

Seli za saratani huzaliana, hutengeneza mishipa yake ya damu, hukwepa kinga ya mwili, hupenya tishu za karibu na kusafiri kwenda viungo vingine kama mapafu, ini, mifupa na ubongo. Hatua ya saratani (stage I hadi IV) huelezea ukubwa wake na kama imesambaa – na ndiyo huamua matibabu na uwezekano wa kupona.

Dalili na viashiria

Dalili hutegemea aina na mahali saratani ilipo. Saratani nyingi za mwanzo hazina dalili – ndiyo sababu uchunguzi ni muhimu. Ishara za tahadhari ni:

• Uvimbe au kinyama kipya mahali popote – titi, shingo, kwapa, korodani, tumbo.

• Kidonda kisichopona kwa zaidi ya wiki 3, ikiwemo mdomoni.

• Kutokwa damu bila sababu – ukeni baada ya kujamiiana au baada ya kukoma hedhi, kwenye mkojo, kinyesi, au kukohoa damu.

• Kupungua uzito bila sababu na uchovu wa kudumu.

• Kikohozi au sauti kukwaruza kwa zaidi ya wiki 3.

• Kumeza kwa shida au kuhisi chakula kinakwama.

• Mabadiliko ya tabia ya choo kubwa au ndogo kwa zaidi ya wiki 3.

• Mabadiliko ya alama au doa kwenye ngozi – kukua, kubadilika rangi, kutoa damu.

• Maumivu yasiyoelezeka yanayoendelea, hasa mifupani.

• Homa ya muda mrefu na kutokwa jasho usiku.

Vipimo

• Uchunguzi wa mwili na historia.

• Kipimo cha sampuli ya tishu (biopsy) – huthibitisha saratani na aina yake; ndicho kipimo kikuu.

• Vipimo vya picha: X-ray, ultrasound, CT, MRI, mammography, PET – kuona uvimbe na kama umesambaa.

• Vipimo vya damu: kipimo kamili cha damu, figo, ini, na alama za uvimbe (mf. PSA, AFP, CA-125) kwa saratani fulani.

• Endoscopy na colonoscopy – saratani za mfumo wa chakula.

• Uchunguzi wa awali (screening) kwa watu wasio na dalili – VIA au kipimo cha HPV kwa shingo ya kizazi, kujichunguza matiti na mammography, uchunguzi wa utumbo mpana kuanzia miaka 45.

Matibabu

Matibabu hutegemea aina, hatua, umri na hali ya mgonjwa, na hupangwa na timu ya wataalamu. Tanzania, huduma za saratani hutolewa katika Taasisi ya Saratani Ocean Road, na vituo vya Bugando, KCMC, Benjamin Mkapa, Mbeya na vingine.

• Upasuaji – kuondoa uvimbe, hasa saratani za mwanzo.

• Tiba ya mionzi (radiotherapy).

• Kemotherapia – dawa za kuua seli za saratani.

• Tiba ya homoni – kwa saratani za matiti na tezi dume.

• Dawa lengwa (targeted therapy) na tiba ya kinga (immunotherapy) – kwa aina fulani.

• Kupandikiza uboho – kwa baadhi ya saratani za damu.

• Huduma shufaa (palliative care) – kupunguza maumivu na dalili, na msaada wa kisaikolojia, kiroho na kijamii, kuanzia mwanzo wa ugonjwa na hasa kwa saratani ya hatua za mwisho.

Saratani nyingi zikigunduliwa mapema hupona kabisa. Tiba mbadala na za mitishamba hazijathibitishwa kuponya saratani na huweza kuchelewesha matibabu yanayofanya kazi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Saratani kusambaa kwenye viungo vingine.

• Maumivu makali.

• Kupungua uzito na kunyauka (cachexia).

• Maambukizi kutokana na kinga kushuka.

• Damu kuganda.

• Madhara ya matibabu – kichefuchefu, kunyonyoka nywele, uchovu, ugumba.

• Msongo wa mawazo na sonona.

• Kifo.

Kinga

Takribani saratani 1 kati ya 3 zinaweza kuzuiwa, na nyingine nyingi hutibika zikigunduliwa mapema:

• Usitumie tumbaku kwa namna yoyote.

• Punguza au acha pombe.

• Dumisha uzito unaofaa na fanya mazoezi angalau dakika 150 kwa wiki.

• Kula mboga, matunda na nafaka zisizokobolewa; punguza nyama nyekundu na zilizosindikwa; hifadhi nafaka vizuri kuepuka aflatoksini.

• Chanjo ya HPV kwa wasichana wa miaka 9–14 na chanjo ya homa ya ini B kwa wote.

• Ngono salama; tibu VVU, H. pylori na kichocho.

• Watu wenye ualbino wajikinge na jua – kofia, nguo ndefu, mafuta ya kuzuia jua.

• Uchunguzi wa awali: wanawake wa miaka 25–49 wapime saratani ya shingo ya kizazi (VIA au HPV); jichunguze matiti kila mwezi; uchunguzi wa utumbo mpana kuanzia miaka 45; wanaume wajadili PSA na daktari kuanzia miaka 50.

Lini umwone daktari

• Una ishara yoyote ya tahadhari iliyotajwa hapo juu kwa zaidi ya wiki 3.

• Una historia ya familia ya saratani na unataka ushauri wa uchunguzi.

• Hujawahi kupima saratani ya shingo ya kizazi (wanawake 25–49).

• Unatibiwa saratani na una homa, maumivu yasiyodhibitika au dalili mpya.

• Mara moja (dharura): kutokwa damu nyingi, homa ukiwa kwenye kemotherapia, kupooza ghafla miguu au kushindwa kukojoa, au kupumua kwa shida.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara