Saratani ya Kaposi (Kaposi sarcoma) ni saratani ya mishipa ya damu na limfu inayosababishwa na virusi HHV-8, ikitokea zaidi kwa watu wenye VVU wasiotumia ARV. Huleta madoa au vivimbe vya zambarau au kahawia kwenye ngozi, mdomoni, na wakati mwingine kwenye mapafu na utumbo. ARV ni sehemu kuu ya matibabu, pamoja na dawa za saratani.

Saratani ya Kaposi (Kaposi sarcoma – KS) ni saratani inayoanzia kwenye seli za kuta za ndani za mishipa ya damu na ya limfu. Ilielezwa kwanza mwaka 1872 na daktari Moritz Kaposi. Husababishwa na kirusi HHV-8 (Kaposi sarcoma herpesvirus), lakini kirusi peke yake hakitoshi – kinga ya mwili lazima iwe imedhoofika au kuwe na sababu nyingine.

• KS inayohusiana na VVU (epidemic) – aina inayotokea zaidi Tanzania; mara nyingi kali na husambaa haraka.

• KS ya Afrika (endemic) – kwa watu wasio na VVU, ikiwemo watoto, Afrika ya Kati na Mashariki.

• KS ya kawaida (classic) – kwa wazee, polepole, hasa miguuni.

• KS ya waliopandikizwa viungo (iatrogenic) – kwa wanaotumia dawa za kushusha kinga.

KS huweza kuwa dalili ya kwanza ya VVU.

Takwimu za ugonjwa

Afrika Mashariki na Kusini ina viwango vya juu zaidi vya KS duniani kwa sababu HHV-8 ni wa kawaida na VVU ni vingi. Mwaka 2022 kulikuwa na takribani wagonjwa wapya 35,000 wa KS duniani, wengi wao Afrika.

Tanzania, KS ni miongoni mwa saratani zinazotokea zaidi kwa wanaume na wanawake, ingawa imepungua tangu ARV zienee.

Visababishi na vihatarishi

• Maambukizi ya HHV-8 – huambukizwa zaidi kwa mate, na pia kwa ngono na damu.

• VVU, hasa bila ARV au CD4 chini.

• Dawa za kushusha kinga (baada ya kupandikizwa viungo, steroidi za muda mrefu).

• Umri mkubwa (KS ya kawaida).

• Wanaume huathirika zaidi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

HHV-8 huambukiza seli za kuta za mishipa na kubadilisha vinasaba vyake ili zizaliane na kutengeneza mishipa midogo isiyo ya kawaida. Kinga imara huzuia hali hii; kinga ikidhoofika, seli hizi huzaliana na kutengeneza madoa na vivimbe vyenye damu nyingi – ndiyo maana vina rangi ya zambarau.

Vivimbe huweza kuziba mishipa ya limfu na kuleta uvimbe mkubwa wa miguu au uso, na kusambaa kwenye mdomo, mapafu, utumbo na tezi za limfu.

Dalili na viashiria

• Madoa, mabaka au vivimbe visivyo na maumivu vya rangi ya zambarau, kahawia, nyekundu au nyeusi kwenye ngozi – hasa miguu, uso, pua na sehemu za siri. Kwenye ngozi nyeusi huonekana kahawia iliyokolea au nyeusi.

• Mdomoni – madoa au vivimbe vya zambarau kwenye kaakaa au fizi.

• Uvimbe wa miguu, sehemu za siri au uso (lymphoedema).

• Tezi za limfu kuvimba.

• Mapafu – kikohozi, kukohoa damu, kupumua kwa shida.

• Utumbo – maumivu ya tumbo, damu kwenye kinyesi, kutapika damu.

• Homa, kupungua uzito na jasho la usiku.

Vipimo

• Biopsy ya ngozi au kivimbe – huthibitisha KS.

• Kipimo cha VVU, CD4 na wingi wa virusi.

• X-ray ya kifua, na CT kwa wenye dalili za mapafu.

• Endoscopy na colonoscopy – kwa dalili za utumbo.

• Kipimo kamili cha damu, ini na figo kabla ya kemotherapia.

• Uchunguzi wa TB – mara nyingi huambatana.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• ARV kwa wote wenye VVU – msingi wa matibabu; KS ndogo mara nyingi hupungua au kupotea kwa ARV peke yake.

• Kemotherapia – kwa KS iliyoenea, yenye uvimbe mkubwa, mdomoni, mapafuni au utumboni: mf. paclitaxel, au bleomycin pamoja na vincristine, au doxorubicin. Hutolewa katika vituo vya saratani.

• Tiba ya mionzi – kwa vivimbe vinavyouma, vinavyotoa damu au kwa uvimbe wa uso na miguu.

• Matibabu ya eneo husika – upasuaji mdogo, kugandisha au sindano kwenye kivimbe kimoja.

• Kupunguza au kubadilisha dawa za kushusha kinga kwa waliopandikizwa viungo.

• Huduma shufaa – maumivu, uvimbe wa miguu (kufunga bandeji maalum), lishe.

Mwanzoni mwa ARV, KS inaweza kuonekana kuzidi kwa muda (IRIS) – usiache ARV; mweleze daktari.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Uvimbe mkubwa na maumivu ya miguu, kushindwa kutembea.

• Vidonda na maambukizi ya ngozi.

• KS ya mapafu – kushindwa kupumua.

• Kutokwa damu tumboni.

• Kushindwa kula kwa KS ya mdomo.

• Kifo, hasa bila ARV.

Kinga

• Kupima VVU na kuanza ARV mapema – kinga kuu dhidi ya KS.

• Kudumisha ufuasi wa ARV ili kinga ibaki imara.

• Ngono salama.

• Wanaotumia ARV wakague ngozi na mdomo, na waripoti madoa mapya kliniki.

Lini umwone daktari

• Doa au kivimbe kipya cha zambarau au kahawia kwenye ngozi au mdomoni.

• Uvimbe wa miguu au uso usioelezeka.

• Una VVU na madoa yanaongezeka.

• Mara moja (dharura): kukohoa damu, kupumua kwa shida, kutapika damu au kinyesi cheusi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara