Saratani ya matiti (breast cancer) ni ukuaji usiodhibitika wa seli za titi. Mara nyingi huanza kama kinundu kigumu kisichouma, ngozi ya titi kudidimia au chuchu kuingia ndani. Ikigunduliwa mapema hutibika vizuri kwa upasuaji, dawa za saratani, mionzi na dawa za homoni. Jichunguze matiti kila mwezi.

Titi limeundwa na vifuko vinavyotengeneza maziwa (lobules), mirija inayopeleka maziwa kwenye chuchu (ducts), mafuta na tishu za kushikilia. Saratani ya matiti hutokea pale seli za mirija au vifuko hivi zinapobadilika na kuanza kuzaliana bila mpangilio, kisha kuvamia tishu za jirani na baadaye kusambaa sehemu nyingine za mwili.

Huwapata zaidi wanawake, lakini wanaume nao huipata, ingawa ni nadra. Si kila kinundu kwenye titi ni saratani – vingi ni vinundu visivyo na madhara kama fibroadenoma au vifuko vya maji. Ila kila kinundu kipya kinapaswa kuchunguzwa na mtaalamu.

Kwa maelezo ya jumla kuhusu saratani, soma pia makala ya Saratani (cancer).

Takwimu za ugonjwa

Saratani ya matiti ndiyo saratani inayowapata wanawake wengi zaidi duniani. Mwaka 2022 WHO ilikadiria wagonjwa wapya takribani milioni 2.3 na vifo karibu 670,000.

Hapa Tanzania ni saratani ya pili kwa wingi kwa wanawake baada ya saratani ya shingo ya kizazi. Changamoto kubwa ni kwamba wagonjwa wengi hufika hospitali ugonjwa ukiwa umeshafika hatua ya tatu au ya nne – wakati ambao matibabu ni magumu zaidi. Wanaogunduliwa mapema huishi miaka mingi baada ya matibabu.

Visababishi na vihatarishi

Chanzo halisi hakijulikani, lakini mambo yafuatayo huongeza hatari:

• Umri mkubwa – hatari hupanda kadiri umri unavyoongezeka, hasa baada ya miaka 40.

• Historia ya familia – mama, dada au binti aliyewahi kuugua saratani ya matiti au ya ovari.

• Mabadiliko ya vinasaba kama BRCA1 na BRCA2.

• Kutowahi kuzaa, au kuzaa mtoto wa kwanza baada ya miaka 35.

• Kutonyonyesha.

• Kuvunja ungo mapema na kukoma hedhi kwa kuchelewa – mwili huathiriwa na homoni ya estrojeni kwa muda mrefu.

• Unene uliokithiri hasa baada ya kukoma hedhi.

• Pombe na uvutaji sigara.

• Mionzi kifuani iliyowahi kutolewa zamani.

Kuwa na kihatarishi kimoja au zaidi hakumaanishi utapata saratani, na wengi wanaougua hawana kihatarishi chochote kinachojulikana.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Seli za kawaida za titi hukua na kufa kwa mpangilio maalum. Mabadiliko ya vinasaba yanapojikusanya kwa muda, seli hupoteza udhibiti huo na kuanza kuzaliana bila kikomo, zikitengeneza uvimbe. Mwanzoni saratani hubaki ndani ya mirija (hatua ya awali kabisa), kisha huvamia tishu za titi.

Baadaye seli za saratani husafiri kupitia mishipa ya limfu hadi tezi za kwapani, na kupitia damu hadi mifupa, mapafu, ini na ubongo.

Saratani nyingi za matiti hukua kwa kuchochewa na homoni za estrojeni na projesteroni (zina vipokezi vya homoni – ER/PR chanya). Nyingine zina protini nyingi aina ya HER2. Kujua aina hii ni muhimu sana kwa sababu ndiyo huamua dawa zitakazofanya kazi.

Dalili na viashiria

Dalili za mwanzo

• Kinundu kigumu kwenye titi au kwapani, mara nyingi kisichouma.

• Titi moja kubadilika ukubwa au umbo.

• Ngozi ya titi kudidimia au kuwa na mwonekano wa ganda la chungwa.

• Chuchu kuingia ndani wakati haikuwa hivyo kabla.

• Chuchu kutoa majimaji au damu.

• Wekundu, magamba au kidonda kwenye chuchu au ngozi ya titi.

Dalili za ugonjwa uliosambaa

• Kidonda kinachotoa harufu kwenye titi.

• Maumivu ya mifupa au mfupa kuvunjika kwa urahisi.

• Kikohozi kisichoisha au kupumua kwa shida.

• Manjano au maumivu upande wa kulia juu ya tumbo.

• Maumivu makali ya kichwa, degedege au udhaifu wa upande mmoja.

• Kupungua uzito na uchovu mkubwa.

Maumivu ya titi peke yake, hasa yanayokuja na kuondoka pamoja na hedhi, mara nyingi si dalili ya saratani.

Vipimo

• Uchunguzi wa matiti na mtaalamu – kupapasa matiti yote mawili na kwapa.

• Ultrasound ya matiti – hasa kwa wanawake wenye umri mdogo.

• Mammography – picha maalum ya X-ray ya matiti.

• Kuchukua kipande cha nyama (biopsy) kwa sindano maalum – kipimo pekee kinachothibitisha saratani.

• Vipimo vya vipokezi vya homoni na HER2 kwenye kipande kilichochukuliwa.

• Vipimo vya kutafuta kusambaa – X-ray ya kifua, ultrasound ya tumbo, picha ya mifupa (bone scan), CT scan inapohitajika.

• Vipimo vya damu – wingi wa damu, ini na figo, na kipimo cha moyo kabla ya baadhi ya dawa.

Matibabu

Matibabu hupangwa na timu ya wataalamu kwenye vituo vya saratani kama Taasisi ya Saratani Ocean Road na hospitali za rufaa za kanda. Kwa mujibu wa mwongozo wa Taifa (STG 2026), yanategemea hatua ya ugonjwa na aina ya saratani:

• Upasuaji – kuondoa uvimbe pekee na sehemu ndogo ya titi (lumpectomy) pale mionzi inapopatikana baadaye, au kuondoa titi lote pamoja na tezi za kwapani (mastectomy).

• Dawa za saratani (kemotherapia) – hutolewa kabla ya upasuaji kupunguza ukubwa wa uvimbe mkubwa, au baada ya upasuaji kuua seli zilizobaki.

• Tiba ya mionzi – baada ya upasuaji wa kuhifadhi titi, uvimbe mkubwa au tezi nyingi kuathirika, na kupunguza maumivu kwenye ugonjwa uliosambaa.

• Dawa za homoni – kama tamoxifen au anastrozole kwa saratani zinazochochewa na homoni; humezwa kwa miaka mitano au zaidi.

• Tiba lengwa – kama trastuzumab kwa saratani zenye HER2 nyingi.

• Huduma shufaa – kudhibiti maumivu, kidonda na dalili nyingine pale ugonjwa ukiwa umesambaa sana.

Msaada wa kisaikolojia, lishe bora na uungwaji mkono wa familia ni sehemu muhimu ya matibabu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Saratani kurudi kwenye titi au kwapani.

• Kusambaa kwenye mifupa, mapafu, ini au ubongo.

• Maji kujaa kwenye utando wa mapafu.

• Mkono kuvimba (lymphoedema) baada ya kuondolewa tezi za kwapani.

• Madhara ya dawa – kunyonyoka nywele, upungufu wa damu, maambukizi, kuathirika kwa moyo kwa baadhi ya dawa.

• Msongo wa mawazo na sonona.

Kinga

Hakuna njia ya uhakika ya kuzuia kabisa, lakini unaweza kupunguza hatari na kugundua mapema:

• Jichunguze matiti kila mwezi, siku chache baada ya hedhi kuisha.

• Fanyiwa uchunguzi na mtaalamu mara kwa mara, hasa kuanzia miaka 40 au mapema zaidi kama una historia ya familia.

• Mammography inapopatikana, kwa ushauri wa daktari.

• Nyonyesha watoto wako.

• Dumisha uzito unaofaa na fanya mazoezi.

• Punguza au acha pombe; acha kuvuta sigara.

Lini umwone daktari

• Ukihisi kinundu kipya kwenye titi au kwapani – hata kama hakiumi.

• Chuchu ikiingia ndani au kutoa damu.

• Ngozi ya titi ikidimia, kuwa nene au kubadilika rangi.

• Kidonda kwenye titi kisichopona.

• Mwanamume akiona uvimbe kwenye titi.

• Una historia ya familia ya saratani ya matiti – omba ushauri wa uchunguzi wa mapema.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara