Saratani ya tezi dume (prostate cancer) ndiyo saratani inayotokea zaidi kwa wanaume Tanzania, hasa baada ya miaka 50. Mwanzoni haina dalili; baadaye huleta shida ya kukojoa na maumivu ya mifupa ikisambaa. Wanaume weusi hupata mapema na kwa ukali zaidi. Ikigunduliwa mapema kwa PSA na uchunguzi, hutibika vizuri.

Tezi dume (prostate) ni tezi ndogo ya mwanaume yenye ukubwa wa kokwa la tunda la jozi, iliyoko chini ya kibofu cha mkojo, ikizunguka mrija wa mkojo. Hutengeneza sehemu ya majimaji ya shahawa.

Saratani ya tezi dume hutokea pale seli za tezi hii zinapokua bila kudhibitiwa. Zaidi ya 95 kati ya 100 ni adenocarcinoma. Saratani nyingi hukua polepole kwa miaka mingi, lakini baadhi ni kali na husambaa mapema, hasa kwenye mifupa ya mgongo, nyonga na mbavu.

Saratani ya tezi dume ni tofauti na kukua kwa tezi dume (BPH), hali isiyo ya saratani inayowapata wanaume wengi wazee. Dalili zao za mkojo hufanana, hivyo uchunguzi ni muhimu.

Takwimu za ugonjwa

Duniani, saratani ya tezi dume ni saratani ya pili kwa wingi kwa wanaume, ikiwa na wagonjwa wapya takribani milioni 1.5 mwaka 2022. Wanaume wenye asili ya Afrika wako katika hatari kubwa zaidi ya kuipata na kufariki nayo.

Tanzania, saratani ya tezi dume ni saratani inayotokea zaidi kwa wanaume, na idadi inaongezeka. Wagonjwa wengi hufika hospitali saratani ikiwa imeshasambaa mifupani, kwa sababu ya kuchelewa kupima.

Visababishi na vihatarishi

• Umri – hatari huongezeka sana baada ya miaka 50.

• Asili ya Kiafrika – hupata mapema zaidi na saratani kali zaidi.

• Historia ya familia – baba au kaka mwenye saratani ya tezi dume, hasa kabla ya miaka 65.

• Jeni za kurithi kama BRCA1/BRCA2 (pia huhusiana na saratani ya matiti kwenye familia).

• Unene uliokithiri – huhusishwa na saratani kali zaidi.

• Lishe yenye mafuta mengi ya wanyama na nyama nyekundu kwa wingi.

• Uvutaji sigara – huhusishwa na vifo vingi zaidi.

Kujamiiana mara nyingi au mara chache, kupiga punyeto au BPH havisababishi saratani ya tezi dume.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mabadiliko ya vinasaba kwenye seli za tezi dume huzifanya kuzaliana bila kudhibitiwa. Ukuaji wa seli hizi huchochewa na homoni ya kiume (testosterone) – ndiyo maana tiba ya kushusha homoni ni muhimu.

Saratani nyingi huanzia sehemu ya pembeni ya tezi, mbali na mrija wa mkojo, hivyo mwanzoni haileti dalili za mkojo. Ikikua, hupenya kibofu na mifuko ya shahawa, kisha husambaa kwenye tezi za limfu za nyonga na mifupa, na mara chache mapafu na ini.

Dalili na viashiria

Saratani ya mwanzo mara nyingi haina dalili – ndiyo sababu kupima ni muhimu. Dalili zikitokea:

• Kukojoa mara kwa mara, hasa usiku.

• Mkondo dhaifu wa mkojo, kusita kuanza kukojoa, kutomaliza.

• Damu kwenye mkojo au shahawa.

• Maumivu wakati wa kumwaga shahawa.

• Upungufu wa nguvu za kiume.

Dalili za saratani iliyosambaa

• Maumivu ya mifupa – mgongo, nyonga, mbavu.

• Kupungua uzito, uchovu, upungufu wa damu.

• Miguu kuvimba.

• Udhaifu au ganzi ya miguu, kushindwa kukojoa au kujizuia haja – saratani kubana uti wa mgongo (dharura).

• Kushindwa kukojoa kabisa.

Vipimo

• Kipimo cha damu cha PSA (prostate-specific antigen) – PSA ikiwa juu huashiria tatizo la tezi dume, lakini pia huweza kupanda kwa BPH, maambukizi, kuendesha baiskeli au kumwaga shahawa karibuni.

• Uchunguzi wa tezi dume kwa kidole kupitia njia ya haja kubwa (DRE) – kuhisi ugumu au vinundu.

• MRI ya tezi dume – panapopatikana, husaidia kuamua kama biopsy inahitajika.

• Biopsy ya tezi dume – huthibitisha saratani na ukali wake (alama ya Gleason/ISUP).

• Bone scan, CT au MRI – kuangalia kama imesambaa.

• Vipimo vya figo, damu na alkaline phosphatase.

Kwa mujibu wa STG 2026 hakuna uchunguzi wa PSA wa lazima kwa wanaume wote. Wanaume wenye umri wa miaka 50 na zaidi (au 45 kwa wenye hatari kubwa – Waafrika, historia ya familia) wajadiliane na daktari kuhusu faida na hasara za kupima PSA.

Matibabu

Matibabu hutegemea hatua ya saratani, ukali wake, umri na afya ya mgonjwa, na hutolewa katika vituo vya saratani na urolojia:

• Ufuatiliaji wa karibu (active surveillance) – kwa saratani ndogo isiyo kali: PSA, DRE, MRI na biopsy za mara kwa mara, matibabu yakianza saratani ikionyesha kuendelea.

• Upasuaji wa kuondoa tezi dume yote (radical prostatectomy) – kwa saratani ambayo haijasambaa.

• Tiba ya mionzi – ya nje au ya ndani (brachytherapy).

• Tiba ya kushusha homoni ya kiume (ADT) – kwa saratani iliyosambaa au pamoja na mionzi: sindano za homoni, vidonge, au upasuaji wa kuondoa korodani zote mbili (orchidectomy), njia rahisi na nafuu inayotumika sana nchini.

• Kemotherapia na dawa mpya za homoni – kwa saratani inayoendelea licha ya ADT.

• Huduma za mifupa – mionzi kwa maumivu, dawa za kuimarisha mifupa.

• Huduma shufaa – kudhibiti maumivu na dalili.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Saratani kusambaa mifupani – maumivu, mifupa kuvunjika, kubanwa kwa uti wa mgongo na kupooza.

• Kushindwa kukojoa na figo kuathirika.

• Madhara ya matibabu: upungufu wa nguvu za kiume, kushindwa kujizuia mkojo, mifupa dhaifu, joto mwilini (hot flushes), kuongezeka uzito.

• Upungufu wa damu.

• Kifo.

Kinga

• Hakuna njia ya uhakika ya kuzuia, lakini hatari hupunguzwa kwa uzito unaofaa, mazoezi, lishe yenye mboga, matunda na samaki, na kuacha sigara.

• Kugundua mapema: wanaume wa miaka 50 na zaidi (45 kwa wenye hatari kubwa) wazungumze na daktari kuhusu kupima PSA na DRE.

• Usipuuze dalili za mkojo – pima chanzo.

Lini umwone daktari

• Una umri wa miaka 45–50 au zaidi na hujawahi kuzungumza na daktari kuhusu kupima tezi dume.

• Baba au kaka ana saratani ya tezi dume.

• Dalili za mkojo zinazoongezeka.

• Damu kwenye mkojo au shahawa.

• Maumivu ya mgongo au nyonga yasiyoelezeka.

• Mara moja (dharura): kushindwa kukojoa kabisa, udhaifu au ganzi ya miguu ghafla, au kushindwa kujizuia mkojo au haja kubwa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara