Maelezo ya jumla

Figo ni viungo viwili vyenye umbo la harage vilivyo nyuma ya tumbo, kila upande wa uti wa mgongo. Huchuja sumu na maji ya ziada kutoka kwenye damu na kuyatoa kama mkojo, husawazisha chumvi za mwili, hudhibiti shinikizo la damu, na hutengeneza homoni ya kuchochea utengenezaji wa damu na vitamini D kwa mifupa.

Ugonjwa sugu wa figo ni pale figo zinapoharibika taratibu na kupoteza uwezo huo kwa muda wa zaidi ya miezi mitatu. Uharibifu huu hauwezi kurekebishwa, lakini kasi yake inaweza kupunguzwa sana. Hatua ya mwisho, figo zikifanya kazi chini ya asilimia 15, huitwa figo kushindwa kufanya kazi kabisa na huhitaji kusafishwa damu (dialysis) au kupandikizwa figo.

Ni tofauti na figo kushindwa ghafla (acute kidney injury), inayotokea ndani ya siku chache na mara nyingi hupona.

Takwimu za ugonjwa

Huathiri takribani mtu mzima 1 kati ya 10 duniani, na idadi inaongezeka kwa kasi kwa sababu ya kisukari na shinikizo la juu la damu. Wengi hawajui kuwa wanao kwa sababu hatua za mwanzo hazina dalili.

Tanzania huduma za kusafisha damu zimeongezeka katika hospitali za rufaa na Muhimbili inatoa huduma ya kupandikiza figo, lakini gharama ni kubwa – ndiyo maana kinga na kugundua mapema ni muhimu zaidi.

Visababishi na vihatarishi

• Kisukari – kisababishi kikuu duniani.

• Shinikizo la juu la damu – kisababishi na pia matokeo ya ugonjwa wa figo.

• Magonjwa ya vichujio vya figo (glomerulonephritis).

• [VVU](/magonjwa-na-saratani/vvu-na-ukimwi-hiv-na-aids), homa ya ini B na C.

• Matumizi ya muda mrefu ya dawa za maumivu (diclofenac, ibuprofen) na baadhi ya dawa za mitishamba.

• Kuziba kwa njia ya mkojo kwa muda mrefu – tezi dume kubwa, mawe kwenye figo.

• Vifuko vingi vya maji kwenye figo vya kurithi (polycystic kidney disease).

• Selimundu.

• Historia ya familia, umri mkubwa, unene, uvutaji sigara.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kila figo ina vichujio vidogo karibu milioni moja (nephrons). Sukari nyingi au shinikizo kubwa kwa miaka mingi huharibu vichujio hivi kimoja kimoja. Vilivyobaki hufanya kazi ya ziada, na kwa sababu hiyo navyo huchoka mapema. Mwanzoni protini huvuja kwenye mkojo; baadaye uchujaji hushuka.

Figo zikidhoofika, sumu (urea, kreatinini), maji, potasiamu na asidi hujilimbikiza mwilini. Uzalishaji wa damu hupungua (upungufu wa damu) na mifupa hudhoofika.

Dalili na viashiria

Hatua za mwanzo mara nyingi hazina dalili kabisa. Figo zikiendelea kudhoofika:

• Kuvimba miguu, vifundo, uso na kope.

• Uchovu na udhaifu (mara nyingi kwa sababu ya upungufu wa damu).

• Mkojo kupungua, au kukojoa mara nyingi usiku.

• Mkojo wenye povu (protini).

• Kichefuchefu, kutapika na kukosa hamu ya kula.

• Mwasho wa mwili mzima.

• Ladha ya chuma mdomoni na harufu ya mkojo kwenye pumzi.

• Kupumua kwa shida (maji kwenye mapafu).

• Misuli kukakamaa, kuchanganyikiwa, kusinzia – hatua za mwisho.

• Shinikizo la damu kupanda na kuwa gumu kudhibiti.

Vipimo

• Kreatinini ya damu na kukokotoa eGFR – hupima kiwango cha uchujaji na hatua ya ugonjwa (hatua 1 hadi 5).

• Kipimo cha mkojo – protini (albumin), damu.

• Ultrasound ya figo na kibofu – ukubwa wa figo, mawe, vifuko, kuziba.

• Vipimo vya damu: potasiamu, sodium, kalsiamu, fosfeti, wingi wa damu, sukari, lehemu.

• Vipimo vya VVU na homa ya ini.

• ECG na X-ray ya kifua.

• Kipande cha figo (biopsy) kwa baadhi ya wagonjwa kujua chanzo.

Vipimo hurudiwa kuthibitisha kuwa tatizo limedumu zaidi ya miezi mitatu.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, malengo ni kutibu chanzo, kupunguza kasi ya kuharibika, kulinda moyo na kutibu madhara:

• Kudhibiti shinikizo la damu – mara nyingi kwa dawa za kundi la ACE inhibitors au ARB, ambazo pia hupunguza protini kwenye mkojo.

• Kudhibiti sukari kwa wenye kisukari; dawa mpya za SGLT2 inhibitors hulinda figo pia.

• Kupunguza chumvi na kufuata lishe ya figo kwa ushauri wa mtaalamu (kiasi cha protini, potasiamu na fosfeti).

• Dawa za kupunguza lehemu (statins) kulinda moyo.

• Kutibu madhara – upungufu wa damu (madini chuma, sindano za kuchochea damu – erythropoietin), asidi, fosfeti na kalsiamu, maji kuzidi.

• Kuepuka dawa zinazoumiza figo na kurekebisha dozi za dawa nyingine.

• Chanjo ya homa ya ini B na nyinginezo.

• Hatua ya 5: kusafisha damu (hemodialysis au peritoneal dialysis) au kupandikiza figo; au huduma shufaa kwa wasioweza.

Mgonjwa wa hatua ya 3 au zaidi, au anayeharibika haraka, hupewa rufaa kwa daktari bingwa wa figo.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Figo kushindwa kabisa.

• Potasiamu kupanda – inaweza kusimamisha moyo ghafla.

• Maji kujaa kwenye mapafu.

• Magonjwa ya moyo na kiharusi – ndiyo chanzo kikuu cha vifo kwa wagonjwa wa figo.

• Upungufu wa damu.

• Mifupa kudhoofika na kuuma.

• Asidi kuzidi mwilini.

• Kinga kudhoofika na maambukizi.

Kinga

• Pima shinikizo la damu, sukari na mkojo angalau mara moja kwa mwaka – hasa kama una kisukari, shinikizo la juu, VVU au historia ya familia.

• Dhibiti kisukari na shinikizo la damu kwa dawa na mtindo wa maisha.

• Usitumie dawa za maumivu kama diclofenac na ibuprofen kwa muda mrefu bila ushauri.

• Kuwa makini na dawa za mitishamba zisizojulikana.

• Kunywa maji ya kutosha, punguza chumvi.

• Acha sigara; dumisha uzito unaofaa.

• Tibu mapema maambukizi ya njia ya mkojo na kuziba kwa mkojo.

Lini umwone daktari

• Una kisukari au shinikizo la juu la damu – pima figo mara kwa mara hata bila dalili.

• Uso au miguu inavimba.

• Mkojo una povu jingi au damu.

• Mkojo umepungua sana.

• Haraka: kupumua kwa shida, kuchanganyikiwa, kutapika kila kitu, kutokojoa kabisa, udhaifu mkubwa wa misuli.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara