Ugumba (infertility) ni kushindwa kupata mimba baada ya miezi 12 ya kujamiiana mara kwa mara bila kinga (miezi 6 kwa mwanamke zaidi ya miaka 35). Huwapata takribani mtu 1 kati ya 6. Chanzo kinaweza kuwa kwa mwanamke, mwanaume au wote – kwa hiyo wenzi wote wawili wachunguzwe. Matibabu mengi yapo.

Ugumba ni hali ya wenzi kushindwa kupata mimba baada ya miezi 12 ya kujamiiana mara kwa mara bila kutumia njia yoyote ya uzazi wa mpango – au baada ya miezi 6 kama mwanamke ana umri wa miaka 35 au zaidi.

• Ugumba wa awali (primary) – hawajawahi kupata mimba kabisa.

• Ugumba wa pili (secondary) – waliwahi kupata mimba hapo awali lakini sasa wanashindwa.

Ugumba si tatizo la mwanamke peke yake. Chanzo kinaweza kuwa kwa mwanaume, kwa mwanamke, kwa wote wawili, au kisijulikane. Katika jamii nyingi, wanawake hulaumiwa isivyo haki – ndiyo maana wenzi wote wawili wanapaswa kuchunguzwa pamoja.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria kuwa takribani mtu 1 kati ya 6 duniani hupata ugumba wakati fulani maishani. Katika takribani nusu ya wenzi wenye ugumba, chanzo cha mwanaume kinahusika.

Afrika iliyo kusini mwa Jangwa la Sahara, ugumba unaotokana na mirija ya uzazi kuziba baada ya magonjwa ya zinaa, PID na maambukizi baada ya kutoa mimba au kujifungua ni wa kawaida zaidi kuliko sehemu nyingine za dunia, hasa ugumba wa pili.

Visababishi na vihatarishi

Visababishi kwa mwanamke

• Mayai kutotoka (ovulation disorders) – PCOS, matatizo ya tezi ya shingo, homoni ya prolactin juu, unene au uzito mdogo sana, msongo.

• Mirija ya uzazi kuziba au kuharibika – maambukizi ya via vya uzazi (PID), kisonono, klamidia, maambukizi baada ya kutoa mimba, upasuaji wa tumbo, kichocho cha via vya uzazi.

• Matatizo ya mfuko wa uzazi – faibroidi, vinyama, makovu ndani ya kizazi (Asherman).

• Endometriosis.

• Umri – idadi na ubora wa mayai hupungua sana baada ya miaka 35.

Visababishi kwa mwanaume

• Mbegu chache, dhaifu au zenye umbo lisilo la kawaida.

• Mishipa ya korodani kutuna (varicocele).

• Mirija ya mbegu kuziba – magonjwa ya zinaa, mabusha, upasuaji.

• Korodani kuathirika – matumbwitumbwi baada ya kubalehe, korodani kutoshuka utotoni, majeraha.

• Matatizo ya homoni.

• Upungufu wa nguvu za kiume au kumwaga shahawa.

Vihatarishi kwa wote

• Uvutaji sigara, pombe nyingi, bangi na dawa za kulevya.

• Unene uliokithiri au uzito mdogo sana.

• Magonjwa ya zinaa.

• Kisukari na magonjwa sugu.

• Joto kali kwenye korodani (mf. kukaa muda mrefu karibu na moto, nguo zinazobana).

• Kemikali na viuatilifu kazini.

• Matumizi ya steroidi za kujenga misuli.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Ili mimba itungwe: mwanamke anahitaji kutoa yai, mwanaume kutoa mbegu za kutosha zenye afya, mbegu na yai kukutana kwenye mrija wa uzazi ulio wazi, na yai lililorutubishwa kujipandikiza kwenye mfuko wa uzazi wenye afya. Kasoro katika hatua yoyote huleta ugumba.

Kwa mfano, maambukizi ya zinaa yasiyotibiwa hupanda hadi kwenye mirija ya uzazi, huacha makovu yanayoziba mirija; homoni zisizo na uwiano huzuia yai kukomaa na kutoka; na varicocele huongeza joto la korodani na kupunguza ubora wa mbegu.

Dalili na viashiria

Dalili kuu ni kushindwa kupata mimba. Dalili zinazoashiria chanzo:

• Kwa mwanamke: hedhi isiyo ya kawaida au kutokuja kabisa, maumivu makali ya hedhi, maumivu ya nyonga, nywele nyingi usoni na mwilini, chunusi nyingi, unene, maziwa kutoka bila kunyonyesha.

• Kwa mwanaume: korodani ndogo au kuvimba, mishipa iliyotuna kwenye mfuko wa korodani, upungufu wa nguvu za kiume, kupungua nywele za mwili, matiti kukua, shahawa kidogo.

Vipimo

Kwa mujibu wa STG 2026, wenzi wote wawili huchunguzwa:

Kwa mwanaume

• Uchunguzi wa shahawa (semen analysis) – idadi, mwendo na umbo la mbegu; hurudiwa kama si wa kawaida.

• Uchunguzi wa korodani; ultrasound ya korodani.

• Vipimo vya homoni (testosterone, FSH, LH, prolactin) pale inapohitajika.

Kwa mwanamke

• Kuthibitisha kutoka kwa yai – historia ya hedhi, kipimo cha projesteroni katikati ya awamu ya pili ya mzunguko.

• Vipimo vya homoni – FSH, LH, prolactin, tezi ya shingo, AMH.

• Ultrasound ya nyonga – kizazi, ovari, faibroidi, sisti.

• Kipimo cha mirija ya uzazi (HSG) – X-ray yenye dawa kuonyesha kama mirija iko wazi.

• Laparoscopy au hysteroscopy kwa baadhi.

Kwa wote

• Vipimo vya VVU, kaswende, homa ya ini B na magonjwa mengine ya zinaa.

• Sukari ya damu na uzito.

Matibabu

Matibabu hutegemea chanzo, kwa mujibu wa STG 2026:

• Kubadili mtindo wa maisha: kupunguza au kuongeza uzito, kuacha sigara na pombe, kujamiiana mara 2–3 kwa wiki hasa siku za rutuba.

• Dawa za kuchochea mayai – mf. letrozole au clomiphene, kwa wanawake wasiotoa mayai; metformin kwa baadhi wenye PCOS.

• Kutibu homoni – dawa za kushusha prolactin (bromocriptine, cabergoline), dawa za tezi ya shingo.

• Upasuaji – kufungua mirija (kwa baadhi), kuondoa faibroidi, vinyama, endometriosis, au kurekebisha varicocele kwa mwanaume.

• Kupandikiza mbegu kwenye kizazi (IUI).

• Utungishaji nje ya mwili (IVF) – hasa kwa mirija iliyoziba au tatizo kubwa la mbegu; hupatikana katika vituo maalum nchini, vingi vya binafsi.

• Ushauri nasaha kwa wenzi – ugumba huleta msongo mkubwa wa mawazo.

Usitumie dawa za kuchochea mayai bila uchunguzi na ufuatiliaji – huweza kuleta mimba za mapacha wengi na ovari kuvimba kupita kiasi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Msongo wa mawazo, sonona na migogoro ya ndoa.

• Unyanyapaa, hasa kwa wanawake.

• Madhara ya dawa za kuchochea mayai: ovari kuvimba (OHSS), mimba za mapacha wengi.

• Mimba nje ya kizazi kwa wenye mirija iliyoharibika.

• Gharama kubwa za matibabu ya kibingwa.

Kinga

• Jikinge na magonjwa ya zinaa – kondomu, kutibu mapema na kutibu mwenzi.

• Epuka utoaji mimba usio salama; tafuta huduma salama za afya ya uzazi.

• Dumisha uzito unaofaa.

• Acha sigara, pombe nyingi na dawa za kulevya.

• Chanjo ya matumbwitumbwi kwa watoto (pale inapopatikana).

• Usiahirishe sana kupata watoto ukiweza – uwezo wa kuzaa wa mwanamke hupungua baada ya miaka 35.

• Tafuta msaada mapema kama una hedhi isiyo ya kawaida au historia ya PID.

Lini umwone daktari

• Mmejaribu kwa miezi 12 bila mafanikio (miezi 6 kama mwanamke ana miaka 35 au zaidi).

• Hedhi isiyo ya kawaida au kutokuja kabisa.

• Historia ya PID, magonjwa ya zinaa, upasuaji wa tumbo au mimba nje ya kizazi.

• Mwanaume mwenye historia ya matumbwitumbwi, upasuaji wa korodani au upungufu wa nguvu za kiume.

• Mimba kuharibika mara mbili au zaidi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara