Uvimbe wa epididimisi (epididymitis) ni maambukizi au uvimbe wa mrija uliojikunja nyuma ya korodani unaohifadhi mbegu. Huleta maumivu na uvimbe wa korodani unaoongezeka kwa siku moja au mbili, mara nyingi pamoja na usaha au kuungua wakati wa kukojoa. Kwa vijana chanzo kikuu ni kisonono na klamidia. Maumivu ya ghafla ya korodani ni dharura – huenda ni kujisokota.

Epididimisi ni mrija mrefu uliojikunja ulio nyuma ya kila korodani, unaohifadhi na kukomaza mbegu za kiume kabla ya kusafiri kwenye mrija wa shahawa. Epididimaitisi (epididymitis) ni uvimbe wa mrija huu, mara nyingi kutokana na maambukizi. Uvimbe ukienea hadi kwenye korodani huitwa epididymo-orchitis.

• Ya ghafla – chini ya wiki 6; mara nyingi ya maambukizi.

• Sugu – maumivu ya zaidi ya miezi 3.

Muhimu: maumivu ya ghafla na makali ya korodani, hasa kwa kijana, yanaweza kuwa korodani kujisokota (testicular torsion) – dharura ya upasuaji inayohitaji matibabu ndani ya saa 6.

Takwimu za ugonjwa

Epididimaitisi ni chanzo kinachotokea zaidi cha maumivu ya korodani kwa wanaume wazima, na huwapata zaidi wanaume wenye umri wa miaka 14–35 (magonjwa ya zinaa) na zaidi ya miaka 35 (maambukizi ya mkojo).

Katika mwongozo wa Tanzania, korodani kuvimba ni mojawapo ya makundi ya dalili za magonjwa ya zinaa yanayotibiwa kwa mbinu ya makundi ya dalili.

Visababishi na vihatarishi

• Wanaume walio chini ya miaka 35: kisonono na klamidia – magonjwa ya zinaa.

• Wanaume wakubwa: bakteria wa mkojo (mf. E. coli) kutokana na tezi dume kukua, UTI, mipira ya mkojo au upasuaji wa njia ya mkojo.

• Ngono ya njia ya haja kubwa – bakteria wa utumbo.

• Kifua kikuu (TB) – epididimaitisi sugu yenye uvimbe mgumu; zaidi kwa wenye VVU.

• Matumbwitumbwi – huathiri zaidi korodani (orchitis).

• Kichocho – katika maeneo yenye kichocho.

• Dawa – amiodarone (isiyo ya maambukizi).

• Majeraha na kubana mkojo kwa nguvu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Bakteria hupanda kutoka kwenye mrija wa mkojo au tezi dume kupitia mrija wa shahawa hadi kwenye epididimisi. Huko husababisha uvimbe, usaha na maumivu, na mara nyingi huenea hadi kwenye korodani. Uvimbe mkubwa huweza kubana mishipa ya damu au kutengeneza jipu.

Makovu baada ya maambukizi huweza kuziba mrija wa mbegu na kupunguza uwezo wa kuzaa, hasa kama pande zote mbili zimeathirika.

Dalili na viashiria

• Maumivu ya korodani yanayoanza taratibu na kuongezeka kwa saa hadi siku 1–2, mara nyingi upande mmoja.

• Uvimbe, joto na wekundu wa mfuko wa korodani.

• Maumivu yanayoenea kwenye kinena au tumbo la chini.

• Usaha au majimaji kutoka kwenye uume.

• Kuungua wakati wa kukojoa, kukojoa mara kwa mara.

• Homa na kutetemeka.

• Maumivu wakati wa kumwaga shahawa.

Dalili za kujisokota kwa korodani (dharura)

• Maumivu ya ghafla na makali sana, mara nyingi yanaamsha usingizini.

• Korodani kuwa juu kuliko kawaida au kulala kwa mlalo.

• Kichefuchefu na kutapika.

• Hasa kwa watoto na vijana.

Vipimo

• Uchunguzi wa korodani na tezi dume.

• Kipimo cha mkojo na kuotesha bakteria.

• Vipimo vya kisonono na klamidia (NAAT) kutoka mkojo wa kwanza au usaha.

• Ultrasound ya korodani yenye Doppler – kuonyesha mtiririko wa damu (kuondoa kujisokota) na jipu.

• Vipimo vya VVU na kaswende.

• Vipimo vya TB kwa uvimbe sugu.

Kama kujisokota hakuwezi kuondolewa kwa uhakika na haraka, upasuaji wa kuchunguza hufanywa bila kusubiri vipimo.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026 (kundi la dalili za korodani kuvimba):

• Chanzo cha zinaa (kawaida chini ya miaka 35): sindano ya ceftriaxone pamoja na azithromycin au doxycycline, kama mwongozo unavyoelekeza.

• Chanzo cha bakteria wa mkojo: antibiotiki kama ciprofloxacin au amoxicillin-clavulanate kwa siku 10–14, kufuata kuotesha mkojo.

• Huduma saidizi: kupumzika kitandani, kuinua korodani kwa nguo za ndani zinazoshikilia au kitambaa maalum (T-bandage), barafu iliyofungwa kwenye kitambaa, dawa za maumivu.

• Mwenzi au wenzi wa miezi 2 iliyopita wapimwe na watibiwe.

• Epuka kujamiiana mpaka wewe na mwenzi mmemaliza matibabu.

• Jipu – kutoa usaha kwa upasuaji.

• TB – dawa za TB.

Maumivu hupungua ndani ya siku 3, lakini uvimbe huweza kudumu wiki kadhaa. Rudi kama hakuna nafuu ndani ya siku 3.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Jipu la korodani.

• Korodani kusinyaa (atrophy).

• Maumivu sugu ya korodani.

• Ugumba – hasa kama pande zote mbili zimeathirika.

• Maambukizi kusambaa kwenye damu.

Kinga

• Ngono salama na kondomu.

• Kutibu magonjwa ya zinaa mapema na kutibu mwenzi.

• Kutibu UTI na matatizo ya tezi dume.

• Chanjo ya matumbwitumbwi kwa watoto pale inapopatikana.

Lini umwone daktari

• Maumivu au uvimbe wa korodani unaoongezeka.

• Usaha kutoka kwenye uume au kuungua wakati wa kukojoa.

• Uvimbe usiopungua baada ya matibabu.

• Mara moja (dharura): maumivu ya ghafla na makali ya korodani (huenda ni kujisokota – ndani ya saa 6), homa kali, au uvimbe mwekundu unaoongezeka haraka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara