Magonjwa na saratani mbalimbali

Vidonda vya utumbo mpana (ulcerative colitis) ni ugonjwa sugu wa kinga ya mwili unaosababisha uvimbe na vidonda kwenye utando wa ndani wa utumbo mpana, kuanzia puru (rectum) na kupanda juu. Dalili ni kuharisha kwa damu na kamasi kwa wiki, haja ya ghafla, maumivu ya tumbo, uchovu, kupungua uzito na upungufu wa damu, kwa vipindi vya kuzidi na kutulia. Kabla ya kuthibitisha, maambukizi ya kawaida Tanzania (amiba, shigella, kichocho, TB) lazima yaondolewe. Hutibiwa kwa mesalazine, steroids na dawa za kinga; mara chache upasuaji.

Peritonaitisi ni uvimbe wa utando unaofunika ndani ya tumbo (peritoneum), mara nyingi kutokana na maambukizi baada ya kiungo kutoboka – kidole tumbo kilichopasuka, vidonda vya tumbo vilivyotoboka, homa ya matumbo (typhoid) kutoboa utumbo, majeraha, au baada ya upasuaji. Dalili ni maumivu makali ya tumbo yanayoongezeka kwa kusogea, tumbo kuwa gumu kama ubao, homa, kutapika, tumbo kuvimba na mshtuko. Ni dharura ya upasuaji – bila matibabu huua. Kwa wenye ini kusinyaa na maji tumboni kuna aina isiyo ya kutoboka (SBP).

Uzito uliopitiliza (obesity) ni mafuta mengi mwilini yanayodhuru afya, kwa kawaida BMI ya 30 au zaidi (uzito mkubwa – overweight – ni BMI 25 hadi 29.9); mzunguko wa kiuno zaidi ya sentimita 94 kwa wanaume na 80 kwa wanawake huongeza hatari. Huongeza hatari ya kisukari, shinikizo la juu, magonjwa ya moyo, kiharusi, baadhi ya saratani, uchakavu wa maungio, sleep apnoea na ugumba. Hutokana na mchanganyiko wa lishe, kutofanya mazoezi, usingizi, vinasaba, dawa na mazingira. Hutibiwa kwa mabadiliko ya lishe na mazoezi, msaada wa kitabia, dawa na upasuaji kwa baadhi.

Kifaduro (pertussis, whooping cough) ni ugonjwa wa kuambukiza wa njia ya hewa unaosababishwa na bakteria Bordetella pertussis. Huanza kama mafua, kisha baada ya wiki 1 hadi 2 huleta mashambulizi ya kikohozi kikali mfululizo kinachoishia kwa kuvuta pumzi kwa sauti ya "whoop", kutapika baada ya kukohoa na uchovu – kikohozi kinaweza kudumu wiki 6 hadi 10. Watoto wachanga chini ya miezi 6 huathirika vibaya – wanaweza kusimama kupumua na kufa. Huzuiwa kwa chanjo ya DTP (pentavalent) na chanjo ya mjamzito.