Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Ganzi kwenye mkono mmoja mara nyingi husababishwa na neva kubanwa – kulalia mkono, sindromu ya kapo (neva kubanwa kifundoni), au neva ya shingo kubanwa. Ganzi kwenye mikono yote miwili (na mara nyingi miguu) hutokana zaidi na matatizo ya mwili mzima kama kisukari, upungufu wa vitamini B12, pombe, VVU au dawa fulani. Ganzi ya ghafla upande mmoja wa mwili pamoja na udhaifu au kuongea kwa shida ni dalili ya kiharusi – dharura.

PEP (post-exposure prophylaxis) ni mchanganyiko wa dawa 3 za ARV zinazotumiwa kwa wiki 4 baada ya tukio la hatari ya kuambukizwa VVU. Baada ya virusi kuingia, huchukua siku chache kujiimarisha kwenye seli za kinga karibu na mahali vilipoingia kabla ya kusambaa mwilini, na PEP hufanya kazi katika kipindi hiki. Miongozo ya Tiba ya Tanzania inaelekeza mtu atathminiwe ndani ya saa 2, na isizidi saa 72. Mpango wa watu wazima ni tenofovir (TDF), lamivudine (3TC) na dolutegravir (DTG). Makala hii haitoi dozi.

Kwa mzunguko wa siku 32, ukihesabu siku ya kwanza ya hedhi kama siku ya 1, yai hutoka karibu siku ya 18, yaani takribani siku 14 kabla ya hedhi inayofuata. Siku za kushika mimba ni karibu siku ya 13 hadi 18, na siku za juu kabisa ni siku ya 16 hadi 18. Siku hizi zinaweza kusogea mwezi hadi mwezi kwa msongo, ugonjwa au safari. Mzunguko wa siku 32 ni wa kawaida.

'Vishilingi' – mabaka ya duara kama sarafu – mara nyingi ni fangasi wa ngozi (tinea corporis, mapunye): ukingo mwekundu ulioinuka wenye magamba, katikati kukipona, na muwasho. Hutibiwa kwa krimu ya fangasi (clotrimazole, miconazole, terbinafine) kwa wiki 2 hadi 4. Lakini mabaka ya duara pia huweza kuwa eczema ya sarafu, pityriasis rosea au ukoma – baka lisilowasha na lisilohisi mguso lazima lichunguzwe kituoni. Krimu za mchanganyiko zenye steroid huzidisha fangasi.

Kuharisha kwa ghafla mara nyingi husababishwa na virusi au chakula/maji machafu na hupona ndani ya siku 2 hadi 5. Jambo kuu ni kurudisha maji na chumvi: kunywa ORS kidogo kidogo kila unapoharisha, na endelea kula chakula cha kawaida kilicho chepesi. Usitumie antibayotiki wala dawa za kuzuia kuharisha bila ushauri, hasa ukiwa na damu kwenye choo au homa. Choo cha maji mengi kama maji ya mchele, damu, kutapika kila kitu au dalili za upungufu wa maji – kituo cha afya mara moja.

Rangi nyeusi zaidi kwenye tundu la mkojo (meatus) bila dalili mara nyingi ni rangi ya asili ya ngozi. Ikiambatana na maumivu, kuchoma kukojoa au uchafu, chanzo cha kawaida ni maambukizi: magonjwa ya zinaa (gono, klamidia, trikomonasi), UTI, balanitis (fangasi au bakteria), herpes (vidonda vidogo), au msuguano na mkereketo wa sabuni na kemikali. Mabaka ya dawa (fixed drug eruption) huleta doa jeusi linalorudi mahali palepale. Mara chache, doa jeusi au jekundu lisilopona, kinundu au kidonda huweza kuwa saratani – hasa kwa wazee. Uchunguzi na vipimo vya mkojo na magonjwa ya zinaa ndio hatua ya kwanza.