Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Ndiyo, inawezekana ingawa uwezekano ni mdogo kuliko kumwaga ndani. Mbegu huweza kuingia kupitia majimaji ya kabla ya kumwaga (kwa baadhi ya wanaume yana mbegu, hasa kama alimwaga muda mfupi kabla), kuchelewa kuchomoa, kumwaga karibu na mlango wa uke, au mbegu zilizobaki kwenye mrija wa mkojo kutoka tendo la awali. Kwa matumizi ya kawaida, njia ya kujiondoa hushindwa kwa karibu wanawake 20 kati ya 100 kwa mwaka; kwa matumizi kamili karibu 4. Hatari huwa kubwa zaidi siku za rutuba. Kujiondoa hakukingi magonjwa ya zinaa.

Hakuna kiasi kimoja kwa kila mtu – mahitaji ya nishati hutegemea umri, jinsia, uzito, urefu, na shughuli. Kwa makadirio, mwanamke mzima hutumia karibu kalori 1,800–2,400 kwa siku na mwanaume 2,200–3,000, zaidi kwa wanaofanya kazi nzito (wakulima, wabeba mizigo) na kidogo kwa wanaokaa muda mrefu; wajawazito huhitaji karibu kalori 300–450 zaidi miezi ya mwisho, na wanaonyonyesha karibu 500 zaidi. Kazi ya akili haiongezi mahitaji kwa kiasi cha maana. Badala ya kuhesabu kalori, tumia sahani: nusu mboga na matunda, robo nafaka zisizokobolewa, robo protini, na uangalie uzito na mzunguko wa kiuno. Kula polepole na kuacha kabla ya kushiba kupita kiasi husaidia.

Si utajiri wenyewe, bali tabia zinazoambatana mara nyingi na maisha ya kisasa: kutumia gari kila mahali, kukaa muda mrefu ofisini, kula vyakula vya haraka na vilivyosindikwa, vinywaji vya sukari, pombe, usingizi mchache na msongo wa kazi. Tabia hizi huongeza uzito, hasa tumbo, na hatari ya kisukari aina ya 2, presha, lehemu nyingi, magonjwa ya moyo na kiharusi. Afrika Mashariki, magonjwa haya yanaongezeka kwa kasi mijini. Habari njema: hatari hupungua sana kwa kutembea zaidi, kula vyakula vya asili visivyosindikwa, kupunguza sukari, chumvi na pombe, kulala vizuri, na kupima afya mara kwa mara.

Babu zetu walikula zaidi vyakula vya asili – dona, mtama, ulezi, mihogo, maharage, mboga na matunda – na walifanya kazi nyingi za mwili kila siku. Tafiti kubwa zinaonyesha nafaka zisizokobolewa, zenye nyuzilishe, hupunguza hatari ya kisukari aina ya 2 na magonjwa ya moyo, kwa kuingiza sukari damuni taratibu. Lakini kisukari "kuwa nadra" zamani kulichangiwa pia na kutopimwa, umri mfupi wa kuishi, uzito mdogo na kazi nyingi za mwili. Leo, unene, vyakula na vinywaji vya kusindikwa, sukari nyingi na kukaa muda mrefu ndivyo vichochezi vikuu. Dona ni chaguo zuri, lakini hakuna chakula kimoja kinachozuia kisukari peke yake.

Ndiyo. Folic acid ni mojawapo ya virutubishi vyenye ushahidi mkubwa zaidi katika afya ya mama na mtoto. Majaribio makubwa (MRC 1991, Czeizel 1992) na uzoefu wa nchi zilizoongeza folic acid kwenye unga yameonyesha hupunguza ulemavu wa mrija wa fahamu – mgongo wazi na kichwa wazi – kwa karibu theluthi mbili hadi zaidi. Kwa kuwa mrija hufunga wiki 3–4 baada ya utungisho, mara nyingi kabla mwanamke hajajua ana mimba, WHO hushauri wanawake wote wanaoweza kupata mimba waanze kidonge cha kila siku kabla ya mimba hadi wiki 12, na wakati wa ujauzito wapate chuma na folic acid pamoja. Wenye historia ya mtoto mwenye ulemavu huu, kifafa au kisukari hupewa kiwango cha juu kwa ushauri wa daktari.

Hapana. Kwa watu wenye afya wanaokula mlo mchanganyiko, chakula ndicho chanzo bora cha virutubisho. Tafiti kubwa (Physicians' Health Study II, COSMOS, VITAL) zimeonyesha multivitamin hazizuii kwa kiasi cha maana magonjwa ya moyo au saratani kwa watu wenye afya. Virutubishi nyongeza vina nafasi pale kuna mahitaji maalum yaliyothibitishwa: folic acid kabla na mwanzoni mwa ujauzito, chuma na folic acid kwa wajawazito (WHO), vitamini A na zinki kwa watoto kwa ratiba ya kliniki, vitamini D au B12 kwa wenye upungufu, na wagonjwa wenye matatizo ya ufyonzaji. Dozi kubwa huweza kudhuru (vitamini A, D, chuma) na baadhi huingiliana na dawa.