Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

WHO inashauri kinga ya minyoo ya udongo (minyoo ya tumbo, mviringo, minyoo ya ndoano) kwa dawa za albendazole au mebendazole: mara moja kwa mwaka pale maambukizi ni 20–50%, na mara mbili kwa mwaka pale ni zaidi ya 50%, kwa watoto kuanzia miezi 12, watoto wa shule, wanawake wa umri wa kuzaa, na wajawazito baada ya miezi 3 ya kwanza. Tanzania hutoa dawa za minyoo kwa watoto kupitia kliniki na shule mara mbili kwa mwaka. Dawa za minyoo hazihitajiki kila mwezi, na hazitibu kichocho (huhitaji praziquantel) wala minyoo yote. Usafi – choo, kunawa mikono, viatu, maji safi – ni kinga muhimu. Makala hii haitoi dozi; fuata kliniki.

Maji yasiyo salama huambukiza magonjwa mengi ya tumbo – kipindupindu, homa ya matumbo (typhoid), kuhara damu, giardia, amiba, homa ya ini A na E, na minyoo. Maji salama ni yale yaliyochemshwa hadi yachemke kabisa, au kutibiwa kwa klorini (kama Water Guard au vidonge vya Aquatabs) na kusubiri dakika 30, kisha kuhifadhiwa kwenye chombo safi kilichofunikwa. Tumia maji safi kunywa, kupiga mswaki, kuosha matunda na mboga, na kutengeneza barafu na juisi.

Uwezo wa kushika mimba hurudi haraka baada ya mimba kutoka au kutolewa – uovuleshaji huweza kutokea siku 8 hadi 14 baadaye, kabla hata ya hedhi ya kwanza. Kwa hiyo mimba mpya inaweza kutungwa ndani ya wiki 2. Njia yoyote ya uzazi wa mpango (vidonge, sindano, kipandikizi, kitanzi, kondomu) inaweza kuanzishwa siku hiyohiyo. Kipimo cha mimba cha mkojo hufanywa wiki 3 hadi 4 baada ya tukio – mapema zaidi huweza kuwa chanya kwa sababu ya homoni iliyobaki. Kutoa mimba salama hakupunguzi uwezo wa kuzaa baadaye.

Mwanamke huzaliwa na mayai karibu milioni 1 hadi 2; hupungua hadi karibu 300,000 wakati wa balehe, 25,000 akiwa na miaka 37, na karibu 1,000 wakati wa komahedhi (karibu miaka 51). Uwezo wa kushika mimba huanza kupungua taratibu baada ya miaka 30 hadi 32 na kwa kasi baada ya miaka 37. Kwa afya ya mama na mtoto, umri bora ni kati ya miaka 20 na 35. Mimba chini ya miaka 18 na zaidi ya miaka 35 zina hatari zaidi.

WHO hushauri kusubiri angalau miezi 24 baada ya kujifungua (na si chini ya 18) kabla ya kushika mimba nyingine, kwa afya ya mama na mtoto. Mama asiyenyonyesha huweza kutoa yai mapema kama siku 25 baada ya kujifungua; anayenyonyesha pekee hulindwa kwa kiasi kikubwa miezi 6 ya kwanza (LAM) kama hedhi haijarudi na ananyonyesha mchana na usiku. Kwa hiyo, chagua njia kabla ya kurudi kwenye ngono. Anayenyonyesha: vidonge vya projestini pekee, kipandikizi, sindano, kitanzi (huweza kuwekwa ndani ya saa 48 baada ya kujifungua au baada ya wiki 4). Asiyenyonyesha: pia vidonge vya vichocheo viwili baada ya wiki 3–6. Aliyemaliza kuzaa: kufunga mirija au vasektomi.

Kucheza kwa mtoto tumboni ni pale mama anapohisi mtoto akipiga teke, ngumi, kujigeuza, kujinyoosha au kushtuka kwa mdundo kama kwikwi. Ni ishara muhimu kwamba mtoto yuko hai na anapata oksijeni na chakula cha kutosha kutoka kwa kondo la nyuma. Mama wa mimba ya kwanza kwa kawaida huanza kuhisi kati ya wiki 18 na 24, na wa mimba zinazofuata mapema zaidi, kuanzia wiki 16.