Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Hakuna chakula kilichothibitishwa kutibu kukosa usingizi. Tafiti ndogo zimeonyesha faida ndogo ya chai ya chamomile, kiwi na juisi ya tunda damu (tart cherry), na vyakula vyenye tryptophan au magnesium huchangia mwili kutengeneza homoni za usingizi – lakini athari zake ni ndogo kuliko tabia nzuri za kulala. Dai kuwa nyama ya bata mzinga hulaza kwa sababu ya tryptophan ni hadithi. Mlo mwepesi jioni, bila kafeini wala pombe, husaidia zaidi.

Kipimo kimoja cha haraka cha VVU kuwa chanya hakitoshi kusema una VVU. Tanzania, majibu chanya huthibitishwa kwa kipimo cha pili tofauti, na mwongozo huhitaji kupima tena kabla ya kuanza dawa. Majibu chanya yasiyo ya kweli ni nadra lakini hutokea – kwa makosa ya kusoma, sampuli kuchanganyika au, mara chache, magonjwa mengine. Usianze wala kukataa dawa kabla ya uthibitisho.

Watoto wengi hukataa dawa kwa ladha au hofu. Mbinu zinazosaidia: kuigiza unakunywa (watoto huiga), kutumia sirinji ya kupimia na kuweka dawa kidogo kidogo ndani ya shavu (si nyuma ya koo – huweza kusakamwa), kutumia kikombe kidogo au dropu, kumpa kitu baridi au kitamu baada ya dawa, kumsifu, na kwa mtoto mkubwa kumweleza kwa nini anahitaji dawa. Dawa nyingine zinaweza kuchanganywa na kijiko kimoja cha chakula laini – si chupa nzima ya maziwa wala mlo mzima, kwani asipomaliza hatapata dawa yote; uliza mfamasia kama dawa hiyo inaruhusiwa kuchanganywa. Usiite dawa "pipi" – huweza kusababisha sumu akizipata. Pima kwa sirinji au kikombe cha dawa, si kijiko cha nyumbani. Akitapika ndani ya dakika 30, uliza mtoa huduma kabla ya kurudia.

Vinywaji vyenye sukari – soda, juisi za viwandani, vinywaji vya kuongeza nguvu, chai yenye sukari nyingi – huleta nishati nyingi bila kushibisha. Mwili hauhesabu vizuri nishati ya vinywaji, hivyo mtu hula chakula kile kile na kuongeza nishati ya ziada, uzito, kisukari aina ya 2 na kuoza kwa meno. WHO inashauri sukari huru isizidi asilimia 10 ya nishati ya siku, na bora chini ya asilimia 5 (karibu vijiko 6 vya chai). Kunywa maji, na pata nishati kutoka chakula kigumu chenye nyuzilishe.

Baada ya mazoezi, poza mwili kwanza kwa dakika 5–10 (tembea taratibu, nyoosha misuli), kisha oga. Maji ya uvuguvugu au ya kawaida yanafaa kwa wengi. Tafiti ndogo zimeonyesha kuoga au kuzama kwenye maji baridi (dakika 10–15) baada ya mazoezi makali hupunguza maumivu ya misuli ya siku zinazofuata; tafiti kubwa zinahitajika kuthibitisha kwa wengi. Maumivu hayo hayasababishwi na asidi ya laktiki – laktati huondoka ndani ya saa moja – bali na majeraha madogo ya misuli. Maji ya moto sana mara baada ya mazoezi makali huongeza kizunguzungu kwa baadhi.

Dawa yenye ubora ina kiambato sahihi kwa kiasi sahihi, haina uchafu, huyeyuka na kufyonzwa ipasavyo, na imesajiliwa. Dawa duni au bandia hazitibu, huchochea usugu wa vimelea, huweza kudhuru au kuua, na hupoteza fedha; WHO (2017) inakadiria karibu dawa 1 kati ya 10 katika nchi za kipato cha chini na kati ni duni au bandia, hasa antibiotiki na dawa za malaria. Tanzania, TMDA husajili na kusimamia dawa. Kwa mtumiaji: nunua kwenye duka/famasia iliyosajiliwa; angalia tarehe ya mwisho, namba ya kundi (batch), jina na anwani ya mtengenezaji, lebo isiyo na makosa na kifungashio kisichoharibika; usitumie dawa iliyobadilika rangi, harufu, kulainika, kuvimba, kuvunjika au maji yaliyoganda. Hifadhi dawa mahali pakavu, penye kivuli, chini ya 25–30°C, mbali na watoto, na jokofu kwa zinazohitaji (insulini, baadhi ya chanjo). Ripoti dawa unazozishuku kwa TMDA.