Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Ngono salama hukulinda dhidi ya mimba zisizotarajiwa na magonjwa ya zinaa kama VVU, kaswende, kisonono, klamidia, trikomona, malengelenge na HPV. Njia kuu ni kondomu kila mara na kwa usahihi, kupima pamoja na mwenzi, kupunguza idadi ya wenzi, PrEP kwa walio hatarini ya VVU, PEP ndani ya saa 72 baada ya hatari, chanjo ya HPV na homa ya ini B, na kuacha au kuchelewesha ngono.

Kupasuka midomo husababishwa mara nyingi na hali ya hewa ya baridi au kavu, jua kali, upepo, kulamba midomo, kupumua kwa mdomo na upungufu wa maji mwilini. Kunywa maji ya kutosha, paka mafuta ya mgando (petroleum jelly) au lip balm isiyo na manukato mara kwa mara, acha kulamba midomo na funika midomo kwenye jua na upepo. Kama haiponi ndani ya wiki 2 hadi 4, mwone daktari.

Kipimo cha haraka cha HIV 1/2 (kama SD Bioline 3.0) kina mistari mitatu: C (control – udhibiti), 1 (VVU aina ya 1) na 2 (VVU aina ya 2). Mstari wa C lazima uonekane kila mara – usipoonekana, kipimo ni BATILI hata kama mistari mingine imeonekana, na kirudiwe kwa kipimo kipya. Majibu yanayowezekana: (1) C peke yake – hasi; (2) C + 1 – chanya kwa VVU-1 (aina inayopatikana Tanzania karibu yote); (3) C + 2 – chanya kwa VVU-2 (nadra sana Afrika Mashariki) au mwingiliano; (4) C + 1 + 2 – chanya (mara nyingi VVU-1 yenye mwingiliano); (5) bila C – batili; (6) 1 na/au 2 bila C – batili; (7) mstari hafifu sana – huhesabiwa kama mstari (chanya), lakini huthibitishwa. Soma majibu ndani ya muda ulioandikwa kwenye kifaa (kwa kawaida dakika 5–20); kusoma baadaye huweza kutoa mistari ya uongo. Muhimu: kipimo kimoja chanya si utambuzi – kwa mujibu wa mwongozo wa taifa, chanya huthibitishwa kwa kipimo cha pili cha aina tofauti, na majibu yakitofautiana huitwa tatanishi na hurudiwa baada ya wiki 2. Hasi ndani ya dirisha (hadi siku 90) hurudiwa.

Homa ujauzitoni (joto 38°C au zaidi) ni dalili ya ugonjwa – na huweza kumdhuru mtoto kupitia ugonjwa wenyewe na joto la mwili. Tanzania, chanzo cha kwanza cha kufikiria ni malaria, ambayo kwa mjamzito huwa kali zaidi na hutibiwa kwa dawa za STG (artemether-lumefantrine sasa inatumika miezi yote ya ujauzito). Visababishi vingine ni UTI na maambukizi ya figo, maambukizi ya kizazi, nimonia, COVID-19 na mafua. Homa kali miezi 3 ya kwanza huongeza kidogo hatari ya kasoro za uti wa mgongo.

Aflatoksini ni sumukuvu inayozalishwa na fangasi Aspergillus kwenye mahindi, karanga, mtama, mchele na mbegu nyingine zinazokaa kwenye joto na unyevu, shambani au ghalani. Kiasi kikubwa kwa muda mfupi huleta sumu kali ya ini (manjano, kutapika, tumbo kuvimba) – Tanzania ilipata mlipuko wa vifo mwaka 2016. Kiasi kidogo kwa muda mrefu huongeza saratani ya ini (zaidi kwa wenye homa ya ini B), hudumaza watoto na hupunguza kinga. Kinga ni kuchambua punje zilizooza au zenye ukungu, kukausha vizuri, kuhifadhi mahali pakavu, na chanjo ya homa ya ini B.

Hakuna dawa iliyothibitishwa na salama ya "kutengeneza mapacha" kwa mwanamke asiye na tatizo la uzazi. Dawa za kuchochea uovuleshaji – clomiphene citrate, letrozole na sindano za gonadotropin – hutumika kutibu ugumba (hasa wasiopevusha mayai kama PCOS), na huongeza nafasi ya mapacha kama madhara, si lengo. Hatari ya mapacha: clomiphene karibu 5–8%, letrozole karibu 3–4%, gonadotropin hadi 15–30% (na mapacha watatu au zaidi). IVF ikihamisha viinitete viwili huongeza zaidi. Mimba ya mapacha ina hatari kubwa: kujifungua kabla ya muda, watoto wadogo, presha ya mimba, kisukari cha mimba, upungufu wa damu na kutokwa damu nyingi baada ya kujifungua. Kwa sababu hiyo, miongozo hulenga mtoto mmoja na kufuatilia kwa ultrasound. Vihatarishi vya asili ni umri (35+), urithi upande wa mama, kuzaa mara nyingi, uzito mkubwa na urefu.