Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Magonjwa ya njia ya hewa – mafua, COVID-19, kifua kikuu, surua, kifaduro – huambukizwa kwa matone na chembe ndogo zinazotoka mtu akiongea, akikohoa au akipiga chafya. Kwenye basi, daladala au gari lililofungwa, chembe hizo hujikusanya hewani. Kufungua madirisha huleta hewa safi na hupunguza hatari kwa kiasi kikubwa. Kiyoyozi kinachozungusha hewa ya ndani hakiondoi vimelea – kinafaa tu kikiwa kwenye hali ya kuingiza hewa ya nje.

Mtoto akitimiza miezi 6 anaanza chakula cha nyongeza huku akiendelea kunyonya. WHO inashauri kuanza na milo 2 hadi 3 kwa siku (vijiko 2 hadi 3, kisha kuongeza taratibu hadi nusu kikombe), chakula kizito kinachokaa kwenye kijiko (si uji mwepesi), na chakula cha asili ya wanyama (yai, dagaa, samaki, maini) mapema. Kwa mtoto mwenye uzito mdogo, ongeza nishati kwa mafuta, karanga zilizosagwa au tui la nazi kwenye uji, na pima kwanza utapiamlo mkali.

Kwa mzunguko wa siku 30 (siku ya kwanza ya hedhi ni siku ya 1), uovuleshaji hutokea karibu siku ya 16 – siku 14 kabla ya hedhi inayofuata. Siku za kushika mimba ni siku 6: karibu siku ya 11 hadi 16, na siku za juu kabisa ni siku ya 14 hadi 16. Mbegu za kiume huishi hadi siku 5 na yai saa 12 hadi 24, hivyo tendo la siku chache kabla ya uovuleshaji linaweza kuleta mimba.

Vidonge vya majira vyenye vichocheo viwili (estrojeni na projestini) vinaweza kutumiwa na wanawake wengi wa umri wowote – wenye au wasio na watoto, walioolewa au la, waliotoa mimba au mimba kuharibika, na wenye VVU. Havifai kwa baadhi: wavutaji sigara wenye miaka 35 au zaidi, wenye shinikizo la juu la damu, kipandauso chenye aura, historia ya damu kuganda, saratani ya matiti, au wanaonyonyesha mtoto chini ya miezi 6.

Katika miezi ya mwanzo (kabla ya karibu wiki 16–20), kulalia tumbo ni salama – mtoto analindwa na mifupa ya nyonga, maji ya chupa na misuli ya mfuko wa uzazi. Kadri tumbo linavyokua, kulalia tumbo huwa vigumu na kutokuwa na raha, ingawa kwa kawaida hakumdhuru mtoto; mama mwenyewe huacha kwa sababu ya maumivu. Jambo muhimu zaidi ni kulala chali baada ya wiki 28: uzito wa mfuko wa uzazi hubana mshipa mkuu wa damu (IVC), kupunguza damu kwenda kwa mtoto na kumletea mama kizunguzungu; tafiti (Cronin 2019, uchambuzi wa pamoja) zimeonyesha kulala chali baada ya wiki 28 huhusishwa na ongezeko la hatari ya mtoto kufia tumboni. Hivyo baada ya wiki 28 lala ubavu – kushoto au kulia vyote ni salama – kwa mto kati ya magoti na chini ya tumbo. Ukiamka ukiwa chali usiogope; geuka tu ubavu. Kulala vizuri pia hupunguza kiungulia (kichwa juu kidogo) na maumivu ya mgongo.

Siku za hatari ni siku 6 ambazo tendo la ndoa linaweza kuleta mimba: siku 5 kabla ya yai kutoka pamoja na siku yenyewe ya yai kutoka. Kwa mzunguko wa siku 28 ni karibu siku ya 9 hadi 14, pamoja na siku ya 15 kwa tahadhari. Dalili kuu za mwili ni ute wa ukeni kuwa mwingi, mwepesi, unaoteleza na kuvutika kama ute wa yai bichi; baadhi huhisi maumivu madogo upande mmoja wa tumbo la chini, hamu ya tendo la ndoa kuongezeka au matiti kuuma kidogo; mlango wa kizazi huwa juu na laini; na joto la mwili la asubuhi hupanda kidogo (karibu nyuzi 0.2 hadi 0.5) baada ya yai kutoka.