Lishe bora kwa mtoto wa miezi 6: Mwanzo wa lishe ya nyongeza

Mtoto anapotimiza miezi 6 anahitaji kuanza kupata chakula cha nyongeza, huku akiendelea kunyonya maziwa ya mama hadi miaka 2 au zaidi. Lishe ya nyongeza ni vyakula na vinywaji vingine zaidi ya maziwa ya mama. Kabla ya miezi 6 maziwa ya mama pekee yanatosha, hata maji hayahitajiki; baada ya miezi 6 maziwa pekee hayatoshi kwa nishati, protini, madini chuma na zinki, hivyo kuchelewa kuanza huleta utapiamlo, upungufu wa damu na udumavu.

Anza na uji mzito na vyakula vilivyopondwa vizuri, kidogo kidogo mara moja hadi mbili kwa siku, kisha ongeza kiasi, idadi ya milo na aina ya vyakula kadri mtoto anavyozoea: vyakula vya wanyama kama mayai, samaki, dagaa, maini na nyama kila siku, maharage, mboga za majani na matunda. Epuka sukari, chumvi, asali kabla ya mwaka mmoja, vinywaji vyenye sukari na juisi za pakiti. Makala hii inaeleza kwa undani lini kuanza, dalili za utayari, nini apewe, kiasi kwa umri, ratiba ya wiki, usafi na makosa ya kuepuka, kwa vyakula vinavyopatikana Tanzania.

Lishe ya nyongeza ni nini

Lishe ya nyongeza ni chakula chochote, isipokuwa maziwa ya mama, kinachotolewa kuanzia miezi 6 ili kukidhi mahitaji ya virutubisho ambayo maziwa ya mama hayatoshi pekee. Hujumuisha:

• Uji mzito wa nafaka ulioboreshwa.

• Matunda laini yaliyopondwa.

• Mboga zilizopikwa na kupondwa.

• Vyakula vya protini kama mayai, samaki, dagaa, maini, nyama laini na maharage.

• Vyakula vya familia vilivyolainishwa na kuboreshwa.

Umuhimu wa lishe ya nyongeza kuanzia miezi 6

Watoto huzaliwa na akiba ya madini chuma na virutubisho vingine kutoka kwa mama, lakini ifikapo miezi 6 akiba hii huanza kuisha, huku mahitaji ya nishati, protini, madini na vitamini yakiongezeka. Kuanzia miezi 6 mtoto huhitaji:

• Nishati zaidi kwa ukuaji wa mwili na ubongo.

• Madini chuma na zinki kwa ajili ya damu, ubongo na kinga.

• Protini kwa ukuaji wa misuli na viungo.

• Vitamini A na nyingine kwa macho, ngozi na kinga.

Malengo ya lishe ya miezi 6

• Kumzoesha mtoto ladha na muundo mpya wa vyakula.

• Kutoa virutubisho vinavyoongezea vile vya maziwa ya mama.

• Kuimarisha ukuaji wa viungo, ubongo na kinga ya mwili.

Ni lini mtoto aanze lishe ya nyongeza

Umri sahihi ni miezi 6 kamili, kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani na mwongozo wa taifa wa ulishaji wa watoto wachanga na wadogo.

• Lishe ikianzishwa mapema sana, chini ya miezi 6, huongeza hatari ya kuharisha, maambukizi, kupunguza maziwa ya mama, na utapiamlo.

• Lishe ikicheleweshwa zaidi ya miezi 6 hadi 8, huongeza hatari ya udumavu, upungufu wa damu kutokana na ukosefu wa madini chuma, na mtoto kukataa vyakula vipya.

Dalili kwamba mtoto yuko tayari kuanza kula

• Anaweza kukaa akiwa na msaada mdogo na kushikilia kichwa vizuri.

• Anaweza kushika kitu na kukileta mdomoni.

• Anaonyesha hamu ya chakula, akitazama na kutamani unapokula.

• Anafungua mdomo kijiko kikimkaribia, na hasukumi chakula nje kwa ulimi kila mara.

Hata mtoto akionekana kuwa na njaa zaidi kabla ya miezi 6, suluhisho ni kunyonyesha mara nyingi zaidi, si kuanza uji mapema. Daktari pekee ndiye anayeweza kushauri vinginevyo kwa sababu maalumu za kitabibu.

Kuendelea na maziwa ya mama

Mtoto aendelee kunyonya mara nyingi, mchana na usiku, angalau mara 6 kwa siku kwa umri wa miezi 6. Maziwa ya mama bado ni chanzo kikuu cha nishati, protini, maji, vitamini na kinga katika mwaka wa kwanza, na yaendelee hadi miaka 2 au zaidi. Mnyonyeshe kwanza, kisha mpe chakula, hasa miezi ya mwanzo. Mama anayefanya kazi anaweza kukamua maziwa ya mama na kuacha yahifadhiwe.

Jinsi ya kuanza lishe ya nyongeza

• Anza na uji mzito wa nafaka moja, kama mchele, mahindi au mtama, au tunda laini lililopondwa.

• Kiasi kidogo: vijiko 2 hadi 3 vidogo, mara moja hadi mbili kwa siku.

• Ongeza aina na kiasi polepole; anzisha chakula kipya kimoja baada ya siku 2 hadi 3 ili kuona kama kinamkubali.

• Uji na chakula visiwe na sukari wala chumvi.

• Chakula kipondwe au kisagwe hadi kiwe laini kama uji mzito unaokaa kwenye kijiko bila kumwagika.

• Ndani ya wiki chache, ongeza vyakula vya wanyama, maharage, mboga na matunda kila siku.

Aina ya vyakula vya kuanza navyo

Uji mzito wenye virutubisho

• Uji wa unga wa mahindi, mtama, uwele au ulezi, ulioboreshwa kwa maziwa ya mama, unga wa karanga, ufuta, soya au dagaa waliosagwa.

• Usiwe mwepesi kama maji; uwe mzito kama mtindi.

• Soma pia vitu muhimu vya kuweka kwenye unga wa uji wa mtoto.

Vyakula vya protini

• Mayai yaliyochemshwa hadi kuiva kabisa na kupondwa.

• Samaki na dagaa waliotolewa miiba na kupondwa.

• Maini na nyama laini iliyosagwa au kukatwa vipande vidogo sana.

• Maharage, njegere na dengu zilizopikwa vizuri na kupondwa.

Mboga na matunda

• Papai, embe, parachichi na ndizi mbivu zilizopondwa.

• Maboga, karoti na viazi vitamu vilivyopikwa na kupondwa.

• Mchicha, matembele, kisamvu na majani ya maboga yaliyopikwa na kusagwa.

Mafuta kidogo

• Mafuta ya alizeti, nazi au siagi ya karanga kidogo sana huongeza nishati kwenye uji au mboga.

Vyakula vya familia vilivyoboreshwa

• Ugali laini pamoja na mboga na samaki waliopondwa.

• Wali laini pamoja na maharage yaliyopondwa.

• Ndizi za kupika pamoja na nyama iliyosagwa.

Kiasi na idadi ya milo kwa umri

Kikombe hapa ni cha mililita 250. Mtoto asiyenyonya kabisa anahitaji milo zaidi kwa siku na maziwa mengine, kwa ushauri wa mtoa huduma. Maziwa ya mnyama yamechemshwa yanaweza kutumika kuanzia miezi 6, hasa kwa mtoto asiyenyonya; soma maziwa ya ng'ombe kwa mtoto mdogo.

Ratiba ya mlo wa mtoto wa miezi 6 (mfano wa wiki)

Hii ni mfano tu kwa mtoto anayeendelea kunyonya. Badilisha kufuatana na vyakula vinavyopatikana nyumbani, na mnyonyeshe kabla na baada ya milo hii:

Kanuni muhimu za ulishaji

Mlishe kwa upendo na subira

• Mlishe akiwa ametulia, umemkalisha wima.

• Ongea naye, mchangamshe na umtazame wakati wa kula.

• Usimlazimishe; mtoto akikataa, jaribu tena baadaye au siku nyingine, mara 8 hadi 10 kwa chakula kipya.

• Mruhusu ajaribu kula mwenyewe kwa vidole au kijiko.

Usafi na usalama wa chakula

• Nawa mikono yako na ya mtoto kwa sabuni kabla ya kuandaa chakula na kabla ya kula.

• Tumia vyombo safi; kikombe ni rahisi kusafisha kuliko chupa.

• Andaa chakula kipya kila mara, au hifadhi kwenye ubaridi kisizidi masaa 2 bila jokofu.

• Tumia maji safi yaliyochemshwa.

• Usitumie nafaka au karanga zenye ukungu, ambazo zinaweza kuwa na sumukuvu.

Kuzuia kukwama kooni

• Usimpe karanga nzima, mbegu ngumu, zabibu nzima au vipande vigumu vya matunda mabichi.

• Mkae karibu kila mara anapokula; usimwache peke yake.

Tahadhari na makosa ya kuepuka

• Kuanza vyakula kabla ya miezi 6.

• Uji mwepesi sana kama maji, wenye nishati na virutubisho vichache.

• Kuongeza chumvi, sukari na viungo vikali vya chakula.

• Kumpa asali kabla ya miezi 12, kwa sababu inaweza kuwa na sumu ya bakteria wa botulism.

• Vinywaji vyenye sukari, soda, juisi za pakiti na chai.

• Kutokumpa vyakula vya protini kila siku.

• Kumlazimisha mtoto kula.

• Kuacha kunyonyesha mapema.

• Kutoangalia dalili za mzio unapompa chakula kipya, kama vipele, kuvimba midomo au kutapika.

Hatari zinazoweza kutokea kama lishe haitolewi vizuri

• Utapiamlo na udumavu.

• Upungufu wa damu.

• Kukataa vyakula kwa muda mrefu.

• Kuharisha na maambukizi ya tumbo kutokana na uchafu.

• Uwezo mdogo wa kujifunza na kinga dhaifu.

Dalili za hatari na lini umwone daktari

• Mtoto kulegea, kukataa kula kabisa, kuharisha au kutapika sana na macho kuingia ndani: nenda hospitali; mpe ORS njiani, soma uchanganyaji wa ORS.

• Kupumua kwa shida, midomo kuvimba au vipele vingi baada ya chakula: mzio au kukabwa, dharura.

• Uzito haupandi kliniki, au mstari wa ukuaji unashuka.

• Mtoto anakataa vyakula vingi kwa muda mrefu.

• Vipele au kutapika kila anapopewa chakula fulani.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara