Chenza ni nini?

Chenza ni tunda la jamii ya machungwa lenye umbo la mviringo, kwa kawaida likiwa na kipenyo cha takribani sentimita 6–7, na huwa dogo kuliko chungwa. Lina ganda lenye harufu nzuri, lenye ukwaruzo kidogo, rangi ya machungwa au machungwa-nyekundu, na huwa jembamba na legevu kiasi kwamba humenyeka kwa urahisi. Ndani kuna vipande takribani 8–15 vinavyotenganishwa kwa urahisi na vyenye juisi; katikati ya tunda huwa na nafasi tupu.

Familia: Rutaceae

Jina la kisayansi: Citrus reticulata

Majina ya kawaida: Chenza, Tangerine, Mandarin

Kitaalamu, chenza ni kikundi kidogo ndani ya mandarini, hivyo maneno tangerine na mandarin wakati mwingine hutumiwa kwa maana zinazokaribiana.

Chenza ni chanzo kizuri cha vitamini C na vitamini A, hasa kutokana na karotini, pamoja na nyuzi lishe na potasiamu.

Husaidia afya ya kinga ya mwili

Chenza lina vitamini C, ambayo ni muhimu kwa utendaji wa kawaida wa mfumo wa kinga. Vitamini C pia hushiriki katika utengenezaji wa kolajeni na husaidia mwili kufyonza chuma kutoka kwenye vyakula vya mimea.

Chenza moja la wastani lina takribani 26 mg za vitamini C, hivyo linaweza kuchangia kwa kiasi kikubwa mahitaji ya kila siku ya vitamini hii.

Huchangia afya ya macho na ngozi

Chenza lina vitamini A, hasa katika mfumo wa karotini zinazoweza kutumiwa na mwili kutengeneza vitamini A.

Vitamini A ni muhimu kwa uoni wa kawaida, afya ya ngozi na utendaji wa kawaida wa mfumo wa kinga.

Husaidia mfumo wa chakula

Chenza lina nyuzi lishe, ambazo husaidia kuongeza ujazo wa kinyesi na kusaidia utendaji wa kawaida wa mfumo wa chakula.

Chenza moja la wastani lina karibu gramu 2 za nyuzi lishe, hivyo linaweza kuchangia mahitaji ya kila siku ya nyuzi linapotumiwa pamoja na vyakula vingine vyenye nyuzi.

Ina kemikali za mimea zenye uwezo wa kufanya kazi kama antioksidanti

Kama matunda mengine ya jamii ya machungwa, chenza lina karotini na kampaundi zingine mimea yenye uwezo wa kufanya kazi kama antioksidanti.

Rangi yake ya machungwa hadi machungwa-nyekundu inahusishwa kwa kiasi na uwepo wa karotini. Kampaundi hii husaidia kulinda seli dhidi ya uharibifu unaohusishwa na molekuli zisizo imara mwilini.

Hutoa potasiamu na madini mengine

Chenza lina potasiamu, ambayo ni muhimu kwa utendaji wa kawaida wa misuli na mfumo wa neva.

Pia lina kiasi kidogo cha kalishiamu, magnesiamu na fosforasi, hivyo linaweza kuchangia ulaji wa madini mbalimbali katika mlo.

Viinirishe vinavyopatikana kwenye Chenza

• Maji

• Kabohaidreti

• Nyuzi lishe

• Protini

• Vitamini C

• Vitamini A

• Vitamini B1

• Vitamini B6

• Folate

• Potasiamu

• Kalishiamu

• Magnesiamu

• Fosforasi

• Karotini

• Kemikali za mimea

• Antioksidanti

Viinirishe vinavyopatikana kwenye chenza moja la wastani (gramu 84)

• Nishati = 37 kcal

• Maji = 88%

• Mafuta = 0 g

• Kabohaidreti = 9 g

• Protini = 1 g

• Nyuzi lishe = 2 g

• Kalishiamu = 12 mg

• Chuma = 0 mg

• Zinki = 0 mg

• Manganese = 0 mg

• Potasiamu = 132 mg

• Magnesiamu = 10 mg

• Fosforasi = 8 mg

Vitamini zinazopatikana kwenye chenza moja la wastani

• Vitamini A = 77 RE

• Vitamini C = 26 mg

• Vitamini B1 (thiamin) = 0.1 mg

• Vitamini B2 (riboflavin) = 0 mg

• Vitamini B3 (niacin) = 0 mg

• Vitamini B6 = 0.1 mg

• Vitamini B9 (folate) = 17 μg

• Vitamini E = 0 mg

Aina za Chenza

Kuna aina nyingi za chenza, ambazo hutofautiana kwa ukubwa, rangi, utamu, unene wa ganda na ladha. Miongoni mwa aina zinazojulikana ni:

• Dancy: lina rangi ya machungwa-nyekundu, ni tamu na lina ladha laini.

• Honey tangerine: lina kiwango kikubwa cha sukari na ladha tamu yenye utajiri.

• Fallglo: ni chenza kubwa lenye ganda na nyama ya machungwa iliyokolea.

• Clementine: ni aina ndogo, pia huitwa Algerian tangerine.

• Sunburst: lina ganda jembamba na nyama ya machungwa iliyokolea.

Baadhi ya machenza pia yamechanganywa na jamii nyingine za machungwa na kuzalisha matunda mseto kama tangelo, mseto wa chenza na balungi, na tangor, mseto wa chenza na chungwa.

Chenza ilitokea wapi?

Chenza inaaminika kuwa asili ya China, lakini leo hulimwa katika maeneo mengi duniani.

Jina la Kiingereza tangerine linahusishwa na mji wa kale wa Tangier nchini Morocco, ambako matunda haya yalipatikana kwa wingi wakati yalipoanza kujulikana katika maeneo ya Magharibi.

Mti wa chenza ni mti wa kijani kibichi unaoweza kufikia urefu wa takribani mita 3. Maua yake ni meupe na yenye harufu nzuri. Kwa kawaida huchukua takribani miezi 6–10 kutoka maua yanapotokea hadi matunda kuwa tayari kuvunwa.

Chenza huliwa vipi?

Chenza kwa kawaida huvunwa likiwa limeiva tayari, hivyo linaweza kuliwa mara moja. Linaweza:

• Kuliwa kama kitafunwa au dessert.

• Kuongezwa kwenye saladi za matunda.

• Kuongezwa kwenye saladi za mboga.

• Kutumika kupamba keki na dessert.

• Kukamuliwa na kutengeneza juisi.

• Kutumika badala ya chungwa katika baadhi ya mapishi.

• Kutengeneza marmalade.

• Kutumiwa katika juisi ya kuloweka nyama, samaki au kuku kabla ya kupikwa.

Juisi ya chenza pia inaweza kumwagwa juu ya matunda yaliyokatwa ili kusaidia kupunguza kubadilika kwa rangi na kuongeza ladha.

Chenza huchaguliwaje na kuhifadhiwaje?

Chenza bora huwa na uzito unaolingana na ukubwa wake na halipaswi kuwa na michubuko mikubwa. Rangi pekee si kipimo cha kuaminika cha ubora wa tunda.

Kwa kuwa chenza huvunwa likiwa limeiva, linaweza kuliwa bila kuhitaji kuachwa ili liendelee kuiva.

Faida za jumla za kiafya zitokanazo na ulaji wa Machenza

• Kuimarisha kinga ya mwili

• Kupunguza athari ya kupatwa na magonjwa ya moyo

• Kuzuia/kupunguza athari ya kupatwa na kisukari

• Kuimarisha afya ya ngozi

• Kuimarisha afya ya mmemeng`enyo wa chakula

• Kupunguza mafuta mabaya yasiyotakiwa mwilini

Hitimisho

Chenza (Citrus reticulata) ni tunda lenye vitamini C na vitamini A kwa wingi, pamoja na nyuzi lishe, potasiamu na karotini, hivyo linaweza kuchangia afya ya kinga, macho na mfumo wa chakula. Kulila zima badala ya kutumia juisi pekee pia husaidia kupata nyuzi lishe zaidi pamoja na virutubisho vingine vya tunda.