Kiazi kikuu ni nini?

Kiazi kikuu ni kiazi chenye wanga mwingi kinachoota chini ya ardhi na kinafanana kwa muonekano na kiazi kitamu, lakini si mmea wa jamii moja na kiazi kitamu. Kinaweza kuwa na urefu wa sentimita chache hadi zaidi ya mita 2.2 na baadhi ya aina vinaweza kuwa na uzito wa zaidi ya kilo 45.

Ngozi yake huwa na ukakasi na rangi kuanzia kahawia iliyopauka hadi kahawia iliyokolea, huku nyama ya ndani ikiwa nyeupe, njano, zambarau au waridi. Kulingana na aina, nyama inaweza kuwa laini na yenye unyevunyevu au kavu na yenye unga. Ladha yake kwa kawaida si kali na inafanana zaidi na kiazi mviringo kuliko kiazi kitamu.

Jamii: Dioscoreaceae

Jina la kisayansi: Dioscorea alata

Jina la kawaida: kiazi kikuu, Yam

Kiazi kikuu ni chanzo kizuri cha vitamini C, nyuzi lishe na potasiamu, pamoja na kabohaidreti zinazotoa nishati.

Faida za kiazi kikuu kiafya

1. Husaidia kuimarisha kinga ya mwili

Kiazi kikuu kina vitamini C, ambayo huchangia utendaji wa kawaida wa mfumo wa kinga ya mwili na pia husaidia kulinda seli dhidi ya uharibifu wa oksidishaji.

2. Huchangia afya ya mfumo wa mmeng’enyo wa chakula

Nyuzi lishe zilizomo kwenye kiazi kikuu husaidia kuongeza ujazo wa kinyesi na kusaidia utendaji wa kawaida wa mfumo wa mmeng’enyo wa chakula.

3. Huchangia afya ya moyo na misuli

Kiazi kikuu kina potasiamu kwa kiasi kizuri. Potasiamu ni madini muhimu yanayohusika katika utendaji wa kawaida wa misuli na mfumo wa fahamu, pamoja na kusaidia udhibiti wa shinikizo la damu.

4. Hutoa nishati mwilini

Kiazi kikuu kina kabohaidreti nyingi na hivyo ni chanzo kizuri cha nishati. Kinaweza kutumika kama sehemu ya mlo badala ya viazi au vyakula vingine vya wanga.

5. Huchangia afya ya mfumo wa fahamu

Kina vitamini B6, ambayo huhusika katika utendaji wa kawaida wa mfumo wa fahamu, utengenezaji wa baadhi ya kemikali za mwili na metaboli ya protini.

6. Hutoa virutubisho mbalimbali

Mbali na vitamini C, nyuzi lishe na potasiamu, kiazi kikuu kina magnesiamu, fosforasi, vitamini B6, thiamin na folate kwa viwango mbalimbali.

Aina za kiazi kikuu

Kuna mamia ya spishi za viazi vikuu zinazolimwa duniani, na zote ni mimea inayopanda.

Aina zinazojulikana ni pamoja na:

• Winged yam – Dioscorea alata: ndiyo aina inayolimwa kwa wingi zaidi. Baadhi ya mizizi yake inaweza kufikia uzito wa kilo 14–18 au zaidi.

• Chinese yam – Dioscorea batatas: kwa kawaida ni ndogo kuliko D. alata na inaweza kuwa na umbo lililobanwa au linalofanana na feni.

Rangi ya nyama ya ndani hutofautiana kulingana na aina, ikiwa ni pamoja na nyeupe, njano, zambarau au waridi.

Asili na historia

Neno “yam” linahusishwa na neno la Kiswahili cha Senegal “nyami”, linalomaanisha “kula.” Viazi vikuu vina historia ndefu ya kilimo barani Afrika na Asia ya Kusini-Mashariki.

Viazi vikuu vimekuwa vikilimwa Afrika kwa maelfu ya miaka na baadaye vilienea katika maeneo mbalimbali ya dunia. Biashara ya utumwa ilichangia kuenea kwa viazi vikuu hadi Amerika ya Kati na Karibiani, ambako vilikuja kuwa zao muhimu la chakula.

Afrika Magharibi bado ni miongoni mwa maeneo muhimu zaidi ya uzalishaji wa viazi vikuu duniani, huku uzalishaji mwingine ukiwa katika Asia na Amerika ya Kati na Kusini.

Ni muhimu kutambua kwamba viazi vingi vinavyouzwa kama “yam” nchini Marekani kwa kweli ni viazi vitamu (Ipomoea batatas), si yam halisi.

Ukweli wa kibotania

Kiazi kikuu ni sehemu ya mmea inayokua chini ya ardhi na kuhifadhi wanga. Mmea wenyewe ni mzabibu unaopanda na hustawi zaidi katika maeneo yenye hali ya hewa ya tropiki au subtropiki yasiyo na baridi kali.

Hustawi vizuri kwenye udongo wenye rutuba, unyevu wa kutosha lakini unaopitisha maji vizuri. Mmea unaweza kuenezwa kwa kukata kiazi kikuu katika vipande vyenye machipukizi mawili au matatu, kuvikausha kwa muda mfupi na kisha kuvipanda.

Kwa kuwa mizizi yake haihifadhiwi kwa muda mrefu kwa urahisi, mara nyingi huachwa ardhini kwa muda mrefu iwezekanavyo hadi wakati unaofaa wa kuvuna.

Muundo wa virutubisho

Kipimo: ½ kikombe cha kiazi kikuu kilichookwa (68 g)

Jinsi ya kuchagua kiazi kikuu

Chagua viazi vikuu vilivyo vigumu, vizito kulingana na ukubwa wake, visivyo na sehemu zilizooza, michubuko mikubwa au dalili za ukungu. Viazi vikuu vinavyouzwa mara nyingi hukatwa vipande, hasa katika masoko maalumu ya vyakula vya Amerika ya Kusini na Asia.

Jinsi ya kuhifadhi

Hifadhi kiazi kikuu katika sehemu kavu, yenye ubaridi, giza na yenye hewa ya kutosha. Haishauriwi kukihifadhi kwenye jokofu kwa sababu mazingira ya baridi yanaweza kuathiri ubora wake.

Jinsi ya kutumia

Kabla ya kupika, kisugue vizuri ili kuondoa udongo au uchafu uliobaki kwenye ngozi. Kiazi kikuu kinapaswa kupikwa kabla ya kuliwa.

Kinaweza:

• Kuokwa

• Kuchemshwa

• Kukaangwa

• Kupikwa kwenye microwave

• Kukatwa vipande na kuongezwa kwenye supu, mchuzi au kitoweo

• Kusagwa kama viazi vilivyopondwa

• Kutumika badala ya kiazi kitamu katika baadhi ya mapishi

• Kutumika katika keki, pai na vyakula vingine vya kuokwa

Ladha yake inaweza kuongezwa kwa kutumia viungo kama mdalasini, viungo vitamu, maganda ya chungwa au juisi ya tufaha.

Tahadhari

Kiazi kikuu kisiliwe kibichi; kinapaswa kupikwa vizuri kabla ya kuliwa. Pia, kwa sababu kuna mamia ya aina za Dioscorea, ni muhimu kutumia kiazi kikuu kinachotambulika kuwa salama kwa matumizi ya chakula.

Hitimisho

Kiazi kikuu ni chakula chenye kabohaidreti, nyuzi lishe, potasiamu, vitamini C na vitamini B6, pamoja na madini kama magnesiamu na fosforasi.Kuongeza kiazi kikuu kilichopikwa katika lishe kunaweza kusaidia kuongeza nishati, nyuzi lishe na virutubisho muhimu, na kinaweza kutumika katika milo mbalimbali kama chanzo cha wanga.