Kiwi ni tunda gani?

Kiwi ni tunda dogo lenye ukubwa na umbo linalofanana kwa kiasi na yai kubwa la kuku. Lina ngozi ya kahawia iliyofunikwa na manyoya mafupi, wakati nyama yake ya ndani huwa na rangi ya kijani angavu.

Ndani ya nyama hiyo kuna mbegu ndogo nyeusi zinazoweza kuliwa na zilizopangwa katika mistari inayozunguka sehemu ya kati ya tunda. Kiwi huwa na ladha tamu yenye uchachu kidogo, ambayo inaweza kufanana na mchanganyiko wa ladha za machungwa, tikitimaji, stroberi na nanasi. Kwa jina la kisayansi huitwa Actinidia deliciosa na ni la familia ya Actinidiaceae. Kiwi ni chanzo kizuri cha vitamin C na pia hutoa nyuzi lishe.

Aina za kiwi

Aina inayolimwa na kuuzwa kwa wingi ni Hayward. Aina hii huwa na tunda kubwa, ladha nzuri na uwezo mzuri wa kuhifadhiwa.

Pia kuna aina nyingine kama Actinidia arguta na Actinidia kolomikta ambazo hustahimili baridi zaidi. Hata hivyo, zimekuwa na matumizi madogo kibiashara kwa sababu matunda yake huwa madogo, laini zaidi na huharibika kwa haraka.

Asili ya kiwi

Kiwi asili yake ni China, hasa maeneo ya Bonde la Mto Yangtze, ambako mizabibu yake hukua katika hali ya pori kwenye miti na vichaka.

Mwanzoni tunda hili lilijulikana kwa jina la Chinese gooseberry. Baadaye lilipoletwa New Zealand mwanzoni mwa miaka ya 1900, lilipewa jina la kiwi kutokana na kufanana kwake kwa mwonekano na ndege mdogo wa asili wa New Zealand.

Kiwi baadaye ilisambaa katika maeneo mbalimbali ya Ulaya, Uingereza na Marekani. Kilimo chake cha kibiashara kilianza kuongezeka sana katika miaka ya 1960, hasa California.

Mmea wa kiwi hukua kama mzabibu wenye matawi ya mbao na majani makubwa. Mimea ya kiume na ya kike hutofautiana, hivyo mimea yote miwili huhitajika ili kuwezesha uchavushaji na uzalishaji wa matunda.

Faida za kiafya za kiwi

Huimarisha mfumo wa kinga

Kiwi ni chanzo kizuri sana cha vitamin C.

Vitamin C huchangia utendaji wa kawaida wa mfumo wa kinga na pia ni muhimu katika utengenezaji wa collagen, ambayo husaidia kudumisha afya ya ngozi, mishipa ya damu, mifupa na tishu nyingine.

Husaidia afya ya mfumo wa chakula

Kiwi ni chanzo kizuri cha nyuzi lishe. Nyuzi lishe husaidia utendaji wa kawaida wa mfumo wa chakula na zinaweza kusaidia kuongeza ujazo wa kinyesi. Ulaji wa vyakula vyenye nyuzi lishe za kutosha ni sehemu muhimu ya lishe yenye afya.

Kiwi pia ina kimeng'enya kinachoitwa actinidin, ambacho kina uwezo wa kusaidia kuvunjwa kwa protini wakati wa mmeng'enyo wa chakula.

Huchangia afya ya ngozi

Kiasi kikubwa cha vitamin C kinachopatikana kwenye kiwi huchangia utengenezaji wa kolajeni.

Kolajeni ni protini muhimu katika ngozi na tishu zinazounganisha sehemu mbalimbali za mwili. Vitamin C pia hufanya kazi kama antioksidanti, hivyo husaidia kulinda chembechembe dhidi ya uharibifu unaoweza kusababishwa na radiko za oksijeni huru.

Huchangia afya ya moyo na mishipa ya damu

Kiwi hutoa potasiamu, madini muhimu kwa utendaji wa kawaida wa moyo, misuli na mfumo wa neva.

Pia, nyuzi lishe zinazopatikana kwenye kiwi zinaweza kuwa sehemu ya lishe yenye afya inayosaidia kudumisha afya ya mfumo wa moyo na mishipa ya damu.

Hutoa kinga ya antioksidanti

Mbali na vitamin C, kiwi ina kemikali mbalimbali za mimea zinazoweza kufanya kazi kama antioksidanti.

Kemikali hizi husaidia mwili kukabiliana na uharibifu wa chembechembe unaoweza kuhusishwa na radiko za oksijeni huru.

Hata hivyo, uwepo wa antioksidanti katika kiwi haumaanishi kwamba tunda hili linaweza kutibu saratani au magonjwa mengine.

Hutoa vitamin A na folate

Kiwi hutoa kiasi cha vitamin A pamoja na folate (vitamin B9).

Vitamin A huchangia afya ya macho, ngozi na mfumo wa kinga, wakati folate ni muhimu katika utengenezaji wa chembe za damu na mgawanyiko wa chembechembe.

Kiwi na kimeng'enya cha Actinidin

Kiwi ina kimeng'enya cha asili kinachoitwa actinidin. Kimeng'enya hiki huvunja protini na ndiyo sababu kiwi inaweza kutumika kusaidia kulainisha nyama.

Actinidin pia inaweza kusaidia katika kuvunjwa kwa protini wakati wa mmeng'enyo. Hata hivyo, athari yake hutofautiana kati ya watu na haipaswi kuchukuliwa kama tiba ya matatizo ya mmeng'enyo.

Virutubisho vinavyopatikana kwenye kiwi

Kiwi lina virutubisho mbalimbali, vikiwemo:

• Maji

• Kabohaidreti

• Nyuzi lishe

• Protini

• Kalishiamu

• Potasiamu

• Magnesiamu

• Fosforasi

• Vitamin A

• Vitamin C

• Vitamin B6

• Folate

Virutubisho katika kiwi moja kubwa (gramu 91)

• Nishati = 56 kcal

• Nyuzi lishe = 3 g

• Mafuta = 0 g

• Kabohaidreti = 14 g

• Protini = 1 g

• Kalishiamu = 24 mg

• Madini chuma = 0 mg

• Potasiamu = 302 mg

• Magnesiamu = 27 mg

• Fosforasi = 36 mg

Kiasi cha zinc na manganese hakikuainishwa katika taarifa ya lishe iliyotolewa.

Vitamini zinazopatikana katika kiwi moja kubwa (gramu 91)

• Vitamin A = 16 RE

• Vitamin C = 89 mg

• Vitamin B1 (Thiamin) = 0 mg

• Vitamin B2 (Riboflavin) = 0 mg

• Vitamin B3 (Niacin) = 0 mg

• Vitamin B6 = 0.1 mg

• Folate (Vitamin B9) = 35 μg

Kiasi cha vitamin E hakikuainishwa katika taarifa ya lishe iliyotolewa.

Jinsi ya kutumia kiwi

Kiwi linaweza kuliwa likiwa mbichi baada ya kuondoa ngozi au likiwa na ngozi baada ya kuoshwa vizuri.

Linaweza pia:

• Kuongezwa kwenye saladi ya matunda

• Kuchanganywa na mtindi

• Kutumiwa kwenye dessert

• Kukatwa na kuliwa kama kitafunwa

• Kutengenezwa juisi

• Kutumika kwenye vinywaji vya mchanganyiko

• Kugandishwa

• Kuwekwa kwenye makopo

Kiwi lililoiva huwa limejaa na kuwa laini kidogo linapobanwa kwa upole. Kiwi ambalo bado halijaiva linaweza kuachwa kwenye joto la kawaida kwa siku chache ili liive.

Tahadhari

Baadhi ya watu wanaweza kupata mzio baada ya kula kiwi. Dalili zinaweza kujumuisha kuwashwa mdomoni, ulimi au koo, kuvimba, upele au matatizo ya kupumua.

Mtu anayepata dalili kali za mzio, hasa kuvimba kwa koo au uso na shida ya kupumua baada ya kula kiwi, anapaswa kupata huduma ya matibabu haraka.

Faida za kiafya zinazoweza kupatikana kwa kula kiwi

• Huimarisha mfumo wa kinga kupitia vitamin C.

• Huchangia afya ya ngozi na utengenezaji wa kolajeni.

• Husaidia utendaji wa kawaida wa mfumo wa chakula kupitia nyuzi lishe.

• Hutoa actinidin inayosaidia kuvunja protini.

• Hutoa potasiamu inayohitajika kwa utendaji wa kawaida wa moyo na misuli.

• Hutoa magnesiamu na fosforasi zinazohusika katika kazi mbalimbali za mwili.

• Hutoa vitamin A na folate.

• Hutoa antioksidanti zinazosaidia kulinda chembechembe dhidi ya uharibifu unaohusishwa na radiko za oksijeni huru.

• Ni tunda lenye virutubisho vingi na linaweza kuwa sehemu ya lishe bora.

Hitimisho

Kiwi ni tunda lenye vitamin C kwa wingi, nyuzi lishe, potasiamu, folate na kemikali za mimea zenye shughuli za antioksidanti, hivyo huchangia afya ya kinga, mfumo wa chakula, ngozi na moyo.Kulila kama sehemu ya lishe yenye matunda mbalimbali huongeza ulaji wa virutubisho muhimu, ingawa watu wenye mzio wa kiwi wanapaswa kuliepuka na kutafuta ushauri wa kitabibu.