Homa ya taifasi (typhus) ni kundi la homa zinazosababishwa na bakteria aina ya rickettsia wanaoambukizwa kwa kuumwa na viroboto, chawa, kupe au utitiri. Huleta homa kali, maumivu makali ya kichwa na misuli, na mara nyingi vipele au kidonda cheusi mahali ulipoumwa. Ni tofauti na homa ya matumbo (typhoid). Hutibika vizuri kwa dawa ya doxycycline.

Taifasi si ugonjwa mmoja – ni kundi la homa zinazosababishwa na bakteria wadogo sana (rickettsia) wanaoishi ndani ya seli za mishipa ya damu. Huambukizwa kwa wadudu wanaonyonya damu.

Jina linafanana sana na typhoid (homa ya matumbo), na mara nyingi watu huchanganya, lakini ni magonjwa tofauti kabisa yenye bakteria, njia za maambukizi na dawa tofauti.

Aina kuu

• Taifasi ya viroboto (murine typhus) – kutoka viroboto wa panya; ipo maeneo mengi ya Tanzania, hasa mijini na bandarini.

• Taifasi ya chawa (epidemic typhus) – kutoka chawa wa mwili; hutokea kwenye msongamano, kambi, magereza na baridi.

• Homa ya kuumwa na kupe (tick-bite fever / spotted fever) – kutoka kupe; huwapata wafugaji, wakulima, wanaotembelea mbuga na watalii.

• Taifasi ya utitiri (scrub typhus) – iliyoripotiwa karibuni Afrika Mashariki.

Takwimu za ugonjwa

Tafiti za hospitali za Kaskazini mwa Tanzania (Moshi) zimeonyesha homa za rickettsia ni miongoni mwa visababishi vya homa ambavyo mara nyingi hukosewa kuwa malaria au typhoid. Wagonjwa wengi hutibiwa malaria mara kadhaa bila nafuu kabla ya taifasi kushukiwa.

Visababishi na vihatarishi

• Kuumwa na viroboto – panya wengi nyumbani, maghala na masokoni.

• Chawa wa mwili – kuvaa nguo zile zile kwa muda mrefu, msongamano, ukosefu wa maji ya kufulia.

• Kupe – kufuga mifugo, kutembea vichakani na mbugani, mbwa wenye kupe.

• Kazi za shambani, ufugaji, uwindaji na utalii wa porini.

Haiambukizwi moja kwa moja kutoka mtu kwenda mtu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mdudu akiuma au kinyesi chake kikiingia kwenye mchubuko wa ngozi, bakteria huingia na kushambulia seli za ndani za mishipa midogo ya damu mwili mzima. Mishipa huvimba na kuvuja – huleta vipele, maumivu ya kichwa, na katika hali kali huathiri ubongo, mapafu, figo na moyo. Dalili huanza siku 5 hadi 14 baada ya kuumwa.

Dalili na viashiria

• Homa kali ya ghafla na baridi.

• Maumivu makali ya kichwa.

• Maumivu ya misuli na viungo.

• Vipele vidogo vyekundu – huanza kifuani au mikononi na miguuni (si kwa wote).

• Kidonda kidogo cheusi chenye ukoko (eschar) mahali kupe au utitiri alipouma – kwa homa ya kupe na scrub typhus.

• Tezi kuvimba karibu na kidonda.

• Kichefuchefu, kutapika, kikohozi kikavu.

• Uchovu mkubwa.

Dalili za ugonjwa mkali

• Kuchanganyikiwa na kusinzia.

• Kupumua kwa shida.

• Mkojo kupungua.

• Kutokwa damu au vipele vya rangi ya zambarau.

Vipimo

• Utambuzi wa kwanza ni wa dalili – homa isiyopona kwa dawa za malaria, pamoja na historia ya viroboto, chawa au kupe, au kidonda cheusi.

• Kipimo cha malaria – kuondoa malaria.

• Vipimo vya kingamwili (serology) – mara nyingi huthibitisha baada ya wiki 1 hadi 2; havipatikani kila mahali.

• PCR ya damu au kidonda – kwenye maabara maalum.

• Kipimo kamili cha damu, ini na figo – chembe sahani mara nyingi hushuka.

Kwa sababu vipimo havipatikani kwa urahisi, daktari huanza matibabu akishuku bila kusubiri majibu.

Matibabu

• Doxycycline – ndiyo dawa bora kwa watu wazima na hata kwa watoto wa umri wowote kwa muda mfupi; kwa kawaida homa hushuka ndani ya saa 48.

• Njia mbadala kwa baadhi ya wagonjwa: azithromycin au chloramphenicol, kwa ushauri wa daktari.

• Kunywa maji ya kutosha, kupumzika, dawa ya kushusha homa (paracetamol).

• Kulazwa hospitali kwa ugonjwa mkali.

• Kuondoa chawa – kufua nguo na mashuka kwa maji ya moto na dawa za kuua chawa.

Dawa nyingi zinazotumika kutibu homa (kama amoxicillin, ciprofloxacin au dawa za malaria) hazitibu taifasi.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Nimonia na kupumua kwa shida.

• Uvimbe wa ubongo, degedege.

• Figo kushindwa kufanya kazi.

• Mshtuko.

• Kifo – hasa taifasi ya chawa na scrub typhus zisipotibiwa.

• Taifasi ya chawa huweza kurudi miaka mingi baadaye (Brill-Zinsser disease).

Kinga

• Dhibiti panya na viroboto nyumbani, maghala na masokoni.

• Fua na anika juani nguo na mashuka; badilisha nguo mara kwa mara.

• Unapotembea vichakani au mbugani vaa suruali ndefu, soksi, na dawa za kufukuza wadudu.

• Jikague mwili kila jioni na uondoe kupe haraka kwa kibanio bila kuwaminya.

• Tibu mbwa na mifugo dhidi ya kupe na viroboto.

Lini umwone daktari

• Homa kali na maumivu makali ya kichwa yasiyopona kwa dawa za malaria baada ya siku 2 hadi 3.

• Homa pamoja na kidonda cheusi mahali ulipoumwa na kupe.

• Homa baada ya kutembelea mbuga, kuwa na chawa au viroboto wengi.

• Haraka: kuchanganyikiwa, kupumua kwa shida, mkojo kupungua.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara