Kifaduro (pertussis, whooping cough) ni ugonjwa wa kuambukiza wa njia ya hewa unaosababishwa na bakteria Bordetella pertussis. Huanza kama mafua, kisha baada ya wiki 1 hadi 2 huleta mashambulizi ya kikohozi kikali mfululizo kinachoishia kwa kuvuta pumzi kwa sauti ya "whoop", kutapika baada ya kukohoa na uchovu – kikohozi kinaweza kudumu wiki 6 hadi 10. Watoto wachanga chini ya miezi 6 huathirika vibaya – wanaweza kusimama kupumua na kufa. Huzuiwa kwa chanjo ya DTP (pentavalent) na chanjo ya mjamzito.

Bakteria wa kifaduro hushikamana na nywele ndogo za njia ya hewa na kutoa sumu zinazoziharibu, kuleta kikohozi kikali cha muda mrefu. Huambukizwa kwa matone ya kukohoa na kupiga chafya.

Watu wazima na vijana wenye kinga iliyopungua (chanjo ya utotoni hupungua baada ya miaka) mara nyingi hupata kikohozi cha muda mrefu tu na huwaambukiza watoto wachanga.

Takwimu za ugonjwa

Duniani kifaduro huathiri mamilioni na huua makumi ya maelfu ya watoto kila mwaka, wengi wakiwa watoto wachanga katika nchi zenye chanjo kidogo. Tanzania chanjo ya pentavalent (wiki 6, 10, 14) imepunguza sana visa.

Visababishi na vihatarishi

• Bakteria Bordetella pertussis.

• Kutopata chanjo au kutokamilisha dozi.

• Watoto wachanga kabla ya kukamilisha chanjo.

• Kuishi na mtu mwenye kikohozi cha muda mrefu.

• Msongamano.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kipindi cha kupevuka ni siku 7 hadi 10. Hatua tatu: ya mafua (catarrhal) wiki 1 hadi 2 – inaambukiza zaidi; ya mashambulizi (paroxysmal) wiki 2 hadi 6; ya kupona (convalescent) wiki kadhaa – kikohozi hupungua taratibu ("kikohozi cha siku 100").

Dalili na viashiria

• Mwanzoni: mafua, chafya, homa kidogo, kikohozi kidogo.

• Mashambulizi ya kikohozi kikali mfululizo, hasa usiku.

• Kuvuta pumzi kwa sauti ya "whoop" baada ya mashambulizi.

• Kutapika baada ya kukohoa.

• Uso kuwa mwekundu au bluu wakati wa kukohoa; macho kutokwa damu kidogo.

• Uchovu baada ya mashambulizi, lakini kawaida katikati.

• Watoto wachanga – mara nyingi hakuna whoop; badala yake kusimama kupumua (apnoea), kubadilika rangi kuwa bluu, kushindwa kunyonya.

• Watu wazima – kikohozi kisichokata kwa wiki kadhaa.

Vipimo

• Utambuzi wa kliniki – kikohozi cha zaidi ya wiki 2 chenye mashambulizi, whoop au kutapika.

• PCR ya ute wa nyuma ya pua – wiki 3 za kwanza.

• Culture.

• Kipimo kamili cha damu – lymphocytes nyingi kwa watoto.

Matibabu

• Antibiotiki (azithromycin, erythromycin) – mapema hupunguza ukali na kuzuia kuambukiza; baada ya wiki 3 hazibadilishi kikohozi lakini huzuia kuambukiza.

• Watoto wachanga chini ya miezi 3 hadi 6 – kulazwa hospitali: oksijeni, kuvuta makohozi, lishe, ufuatiliaji wa kupumua.

• Nyumbani – milo midogo mara kwa mara baada ya kukohoa, maji ya kutosha, chumba kisicho na moshi.

• Dawa za kikohozi – hazisaidii; usimpe mtoto mdogo.

• Watu wa karibu – antibiotiki za kinga kwa familia, hasa ikiwa na mtoto mchanga au mjamzito.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Nimonia – kisababishi kikuu cha vifo.

• Kusimama kupumua na kifo kwa watoto wachanga.

• Degedege na ubongo kuathirika.

• Kupungua uzito, upungufu wa maji kwa kutapika.

• Mbavu kuvunjika, henia, kushindwa kudhibiti mkojo kwa watu wazima.

• Kutokwa damu machoni na puani.

Kinga

• Chanjo ya pentavalent (DTP-HepB-Hib) – wiki 6, 10 na 14; kamilisha zote.

• Chanjo ya kuongeza nguvu (booster) pale inapopatikana.

• Chanjo ya mjamzito (Tdap) pale inapopatikana – hulinda mtoto mchanga.

• Mtu mwenye kikohozi aepuke watoto wachanga; funika mdomo ukikohoa.

• Antibiotiki za kinga kwa watu wa karibu.

Lini umwone daktari

• Kikohozi cha mashambulizi kinachoishia kwa kutapika au whoop.

• Kikohozi zaidi ya wiki 2.

• Mara moja: mtoto mchanga anaposimama kupumua, kubadilika rangi kuwa bluu, kushindwa kunyonya au kupumua haraka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara