Kutapika (vomiting)

Maelezo ya jumla

Kutapika ni njia ya mwili ya kujikinga – kutoa haraka kitu chenye madhara tumboni. Kwa kawaida hutanguliwa na kichefuchefu (hisia ya kutaka kutapika), mate kujaa mdomoni, jasho na weupe.

Kutapika si ugonjwa, ni dalili. Kunaweza kutoka tumboni na utumboni, lakini pia kwenye ubongo, sikio la ndani, figo, mimba, homoni au dawa. Kutapika mara moja au mbili mara nyingi si hatari; kutapika kunakoendelea huleta upungufu wa maji na madini mwilini.

Aina na jinsi inavyojitokeza

• Ghafla, pamoja na kuharisha – mchafuko wa tumbo au sumu ya chakula.

• Asubuhi, kwa mwanamke aliyechelewa hedhi – mimba ya mapema.

• Baada ya kula, chakula kisichomeng'enywa – tumbo halitoi chakula vizuri au njia imebana.

• Kutapika kwa nguvu bila kichefuchefu, pamoja na kichwa kuuma – shinikizo ndani ya kichwa.

• Kutapika kijani – soma Kutapika nyongo.

• Kutapika damu au kitu kama kahawa – soma Kutapika damu.

• Pamoja na maumivu ya tumbo yanayozidi na kushindwa kujisaidia – utumbo kuziba.

Visababishi

Tumbo na utumbo

• Mchafuko wa tumbo (gastroenteritis) na sumu ya chakula – chanzo kikuu.

• Kipindupindu – kuharisha kama maji ya mchele na kutapika.

• Gastritis na vidonda vya tumbo.

• Kidole tumbo, kongosho, nyongo.

• Kuziba kwa utumbo.

Maambukizi mengine

• Malaria – hasa kwa watoto na kwa malaria kali.

• Homa ya matumbo.

• UTI ya figo.

• Homa ya ini.

• Homa ya uti wa mgongo.

Mengineyo

• Mimba ya mapema – na kutapika kupita kiasi ujauzitoni (hyperemesis).

• Dawa – antibiotiki, dawa za malaria, za saratani, vidonge vya uzazi wa mpango wa dharura, madini chuma; pombe.

• Kipandauso na kizunguzungu cha sikio la ndani; safari (kuchefuka kwa mwendo).

• Kisukari – sukari kupanda sana (DKA); figo kushindwa.

• Ubongo – kuumia kichwa, kiharusi, uvimbe.

• Moyo – shambulio la moyo kwa baadhi ya watu.

• Msongo na wasiwasi.

Dalili zinazoambatana

• Kuharisha – maambukizi ya utumbo.

• Homa – maambukizi, malaria.

• Maumivu ya tumbo – angalia mahali, soma Maumivu ya tumbo.

• Kichwa kuuma na kuona mwanga unaumiza – kipandauso au uti wa mgongo.

• Kizunguzungu na dunia kuzunguka – sikio la ndani.

• Kiu kali, mkojo kidogo na mweusi, mdomo mkavu – upungufu wa maji.

Dalili za hatari

Nenda hospitali mara moja ukiwa na kutapika pamoja na:

• Kutapika damu, kitu kama kahawa, au kinyesi cheusi.

• Kushindwa kunywa chochote kwa zaidi ya saa 12 (mtu mzima) au saa 4 hadi 6 (mtoto mdogo).

• Dalili za upungufu mkubwa wa maji – mkojo kidogo sana, kizunguzungu ukisimama, kusinzia.

• Maumivu makali ya tumbo, tumbo kuvimba, kushindwa kutoa gesi na choo.

• Kichwa kuuma sana, shingo kukakamaa, homa kali au kuchanganyikiwa.

• Kutapika baada ya kuumia kichwa.

• Mjamzito anayetapika kila kitu na kupungua uzito.

• Mgonjwa wa kisukari anayetapika.

Vipimo

• Kipimo cha malaria – kwa kila mwenye homa.

• Kipimo cha mimba – kwa mwanamke wa umri wa kuzaa.

• Kipimo cha mkojo – maambukizi, sukari, ketoni.

• Kipimo cha sukari ya damu.

• Kipimo kamili cha damu, figo na madini (electrolytes) – kwa kutapika kwa muda mrefu.

• Ultrasound au X-ray ya tumbo – kwa maumivu au shaka ya utumbo kuziba.

• Endoskopia – kwa kutapika kwa muda mrefu au damu.

Matibabu na huduma ya nyumbani

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu ni kurejesha maji na madini, kutibu chanzo, na dawa za kuzuia kutapika kwa wanaohitaji.

• Maji kidogo kidogo mara kwa mara – vijiko vichache au mafunda madogo kila dakika 5 hadi 10.

• ORS – kurudisha maji na madini, hasa kama kuna kuharisha.

• Chakula chepesi baada ya kutapika kupungua – uji, wali, ndizi, mkate.

• Dawa za kuzuia kutapika – kwa ushauri wa mtaalamu wa afya; zisitumiwe kuficha dalili za ugonjwa wa hatari.

• Maji kwa mshipa (drip) – kwa wasioweza kunywa au wenye upungufu mkubwa wa maji.

• Kutibu chanzo – malaria, maambukizi, kisukari, utumbo kuziba.

Pumzika na usile kwa saa chache tumbo likitulia, lakini endelea kunywa maji kidogo kidogo.

Kinga

• Nawa mikono kwa sabuni kabla ya kula na baada ya choo.

• Kula chakula kilichopikwa vizuri, kikiwa bado na moto.

• Kunywa maji safi na salama.

• Lala kwenye chandarua chenye dawa.

• Punguza pombe.

• Tumia dawa kwa maelekezo, na baada ya chakula kama inavyoshauriwa.

Lini umwone daktari

• Kutapika kwa zaidi ya siku 1 hadi 2.

• Kutapika kunakorudi kila wiki au mwezi.

• Kutapika pamoja na kupungua uzito.

• Kutapika kunakohusiana na dawa unazotumia.

• Kichefuchefu cha kila siku bila sababu inayojulikana.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara