Maelezo ya jumla

Chakula kinachomezwa husukumwa kupitia utumbo mwembamba (wenye urefu wa mita 6 hivi) hadi utumbo mpana na mwishoni kutoka kama choo. Kuziba kwa utumbo ni pale njia hii inapozibwa – kwa kitu kilicho ndani, ukuta wenyewe, au kitu kinachobana kutoka nje – au utumbo unaposimama kufanya kazi.

Kuziba kunaweza kuwa kwa utumbo mwembamba au utumbo mpana, na kamili au kwa sehemu. Hatari kubwa zaidi ni pale damu inaposhindwa kufika kwenye sehemu ya utumbo iliyobanwa (strangulation) – sehemu hiyo hufa ndani ya saa chache na kutoboka.

Takwimu za ugonjwa

Kuziba kwa utumbo ni mojawapo ya sababu kuu za upasuaji wa dharura wa tumbo katika hospitali za Tanzania. Kwetu, ngiri iliyonasa na utumbo mpana kujisokota (sigmoid volvulus) huonekana mara nyingi zaidi kuliko nchi zilizoendelea, ambako makovu ya upasuaji ndiyo chanzo kikuu.

Visababishi na vihatarishi

Utumbo mwembamba

• Makovu ya ndani (adhesions) baada ya upasuaji wowote wa tumbo au maambukizi ya tumbo.

• Ngiri iliyonasa – kinena, kitovu au kovu la upasuaji.

• Kifungu cha minyoo (hasa kwa watoto) – soma Minyoo ya tumbo.

• Kifua kikuu cha tumbo.

• Utumbo kuingia ndani ya utumbo (intussusception) – hasa kwa watoto wachanga.

• Uvimbe.

Utumbo mpana

• Utumbo mpana kujisokota (volvulus) – hasa kwa wanaume wazima.

• Saratani ya utumbo mpana.

• Kinyesi kigumu kilichoganda kwa wazee na wasiotembea.

• Makovu ya diverticular.

Utumbo kusimama kufanya kazi (bila kuziba halisi)

• Baada ya upasuaji, madini ya potasiamu kushuka, maambukizi makali ya tumbo, baadhi ya dawa (mf. za maumivu aina ya opioid).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Sehemu iliyoziba huzuia chakula, maji na gesi. Juu ya kizuizi, utumbo hujaa na kuvimba, na hujikamua kwa nguvu kujaribu kusukuma – ndiyo maumivu ya kukakamaa yanayokuja na kuondoka. Maji mengi hukusanyika ndani ya utumbo na kutapikwa, mwili hukauka na chumvi za mwili huvurugika.

Utumbo ukiendelea kuvimba au ukiwa umebanwa (kwenye ngiri au kwa kujisokota), mishipa ya damu hubanwa. Sehemu hiyo hukosa damu, hufa, hutoboka na kumwaga kinyesi tumboni – na kusababisha sepsisi.

Dalili na viashiria

• Maumivu ya tumbo ya kukakamaa yanayokuja kwa mawimbi.

• Tumbo kujaa na kuvimba.

• Kutapika – mwanzoni chakula, baadaye maji ya kijani (nyongo) au yanayonuka kama kinyesi.

• Kutopitisha choo wala gesi.

• Kukosa hamu ya kula.

• Kiu, mdomo mkavu na mkojo kidogo (mwili kukauka).

• Uvimbe usiorudi ndani kwenye kinena au kitovu (ngiri iliyonasa).

Dalili za hatari (utumbo kukosa damu au kutoboka)

• Maumivu kuwa ya mfululizo na makali zaidi.

• Homa na mapigo ya moyo kwenda haraka.

• Tumbo kuwa gumu na kuuma sana likiguswa.

• Shinikizo la damu kushuka na kuchanganyikiwa.

Vipimo

• Uchunguzi wa tumbo, pamoja na sehemu za ngiri na njia ya haja kubwa.

• X-ray ya tumbo ukiwa umesimama na umelala – huonyesha utumbo uliojaa na viwango vya maji.

• Ultrasound – hasa kwa watoto na wajawazito.

• CT scan – mahali na chanzo cha kuziba, na kama damu inafika kwenye utumbo.

• Vipimo vya damu: chumvi za mwili (potasiamu, sodium), figo, wingi wa damu, lactate.

Matibabu

Kuziba kwa utumbo hutibiwa hospitalini kwa timu ya upasuaji:

• Kutokula wala kunywa na mrija wa pua hadi tumboni kutoa maji na gesi yaliyojaa.

• Maji ya dripu na kurekebisha chumvi za mwili.

• Dawa za maumivu; dawa za kuua bakteria pale kuna hatari ya kutoboka.

• Uangalizi bila upasuaji kwa kuziba kwa sehemu kunakotokana na makovu – wengi hufunguka ndani ya siku 1 hadi 3.

• Upasuaji – kwa ngiri iliyonasa, utumbo kukosa damu, kuziba kamili kusikofunguka, saratani. Sehemu iliyokufa huondolewa; wakati mwingine hutengenezwa tundu la muda tumboni la kutolea choo (stoma).

• Utumbo mpana kujisokota – mara nyingi hufunguliwa kwanza kwa mrija au kamera, kisha upasuaji wa kuzuia kujirudia.

Usimpe mgonjwa dawa za kuharisha au enema ukishuku kuziba kwa utumbo bila ushauri wa daktari.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Utumbo kufa na kutoboka.

• Maambukizi ya tumbo zima na sepsisi.

• Mwili kukauka sana na figo kushindwa kufanya kazi.

• Chumvi za mwili kuvurugika na moyo kupiga vibaya.

• Matapishi kuingia kwenye mapafu (nimonia).

• Kujirudia kwa kuziba kwa sababu ya makovu mapya.

Kinga

• Tibu ngiri mapema kwa upasuaji uliopangwa kabla haijanasa.

• Kula lishe yenye nyuzinyuzi na kunywa maji ya kutosha kuzuia kinyesi kugandamana, hasa kwa wazee.

• Dawa za minyoo kwa watoto kama inavyoshauriwa.

• Uchunguzi wa mapema wa mabadiliko ya choo yanayodumu kwa watu wazima – kugundua saratani ya utumbo mapema.

• Aliyewahi kufanyiwa upasuaji wa tumbo azijue dalili za kuziba na awahi hospitali.

Lini umwone daktari

Nenda hospitali mara moja ukiwa na:

• Maumivu ya tumbo ya kukakamaa pamoja na kutapika na kutopitisha choo wala gesi.

• Tumbo kujaa na kuvimba kwa haraka.

• Matapishi ya kijani au yenye harufu ya kinyesi.

• Ngiri iliyokuwa ikirudi ndani sasa haitaki kurudi, inauma na kubadilika rangi.

• Mtoto mchanga anayetapika kijani, analia kwa vipindi na kutoa choo chenye damu na ute.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara