Maelezo ya jumla

Mwili unapopata maambukizi, kinga huyapiga vita sehemu ile ile. Katika sepsisi, mwitikio wa kinga hupoteza udhibiti na kuenea mwili mzima. Badala ya kupigana na vijidudu tu, huanza kuharibu viungo vya mwili wenyewe – figo, mapafu, ini, ubongo na moyo.

Sepsisi ikiambatana na shinikizo la damu kushuka sana bila kupanda hata baada ya kuongezewa maji ya dripu, huitwa mshtuko wa sepsisi (septic shock) – hali hatari zaidi yenye vifo vingi.

Sepsisi si ugonjwa unaoambukizwa wenyewe; ni matokeo ya maambukizi yoyote yasiyodhibitiwa – kuanzia nimonia, maambukizi ya njia ya mkojo, maambukizi ya tumbo, vidonda vya ngozi, hadi maambukizi baada ya kujifungua au kutoa mimba.

Takwimu za ugonjwa

WHO inakadiria watu takribani milioni 49 hupata sepsisi kila mwaka duniani na milioni 11 hufariki – karibu kifo 1 kati ya 5 duniani. Zaidi ya asilimia 80 ya vifo hivyo vinatokea katika nchi za kipato cha chini na cha kati.

Nchini kwetu, sepsisi ni mojawapo ya visababishi vikuu vya vifo hospitalini, hasa kwa watoto wachanga, akina mama baada ya kujifungua, na watu wanaoishi na VVU.

Visababishi na vihatarishi

Maambukizi yanayoanzisha sepsisi mara nyingi

• Nimonia.

• Maambukizi ya figo na njia ya mkojo.

• Maambukizi ya tumbo – kidole tumbo kilichopasuka, utumbo kutoboka.

• Majeraha, vidonda na majipu ya ngozi.

• Maambukizi ya kizazi baada ya kujifungua au kutoa mimba isiyo salama.

• Homa ya uti wa mgongo.

• Malaria kali pamoja na maambukizi ya bakteria.

Walio katika hatari kubwa

• Watoto wachanga na wazee.

• Wajawazito na waliojifungua karibuni.

• Wanaoishi na VVU, wenye kisukari, saratani, ugonjwa wa figo au ini.

• Wanaotumia dawa za kufubaza kinga.

• Waliolazwa hospitali na wenye mirija au katheta mwilini.

• Wasiokuwa na wengu au wenye selimundu.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Vijidudu – mara nyingi bakteria – vikiingia kwenye damu kwa wingi, kinga hutoa kemikali nyingi za uvimbe kwa wakati mmoja. Kemikali hizi hupanua mishipa ya damu (shinikizo hushuka), hufanya mishipa ivuje maji, na husababisha damu kuganda kwenye mishipa midogo.

Matokeo yake viungo hukosa damu na oksijeni ya kutosha: figo hupunguza mkojo, ubongo huchanganyikiwa, mapafu hushindwa kupumua vizuri. Bila matibabu ya haraka, viungo hushindwa kimoja baada ya kingine.

Dalili na viashiria

• Homa kali au joto la mwili kushuka chini ya kawaida, baridi na kutetemeka.

• Mapigo ya moyo kwenda haraka.

• Kupumua haraka au kwa shida.

• Kuchanganyikiwa, kusinzia, kuongea maneno yasiyoeleweka.

• Kukojoa kidogo sana au kutokojoa.

• Ngozi kuwa ya baridi, yenye mabaka au rangi ya kijivu.

• Kizunguzungu na kuzimia kwa sababu ya shinikizo la damu kushuka.

• Maumivu makali au "kujisikia kama unakufa".

Pamoja na hizi kunakuwa na dalili za maambukizi ya awali – kikohozi, maumivu wakati wa kukojoa, maumivu ya tumbo, kidonda kilichovimba na kutoa usaha, au uchafu wenye harufu ukeni.

Vipimo

Sepsisi hutambulika kwanza kwa dalili – matibabu hayasubiri majibu ya maabara. Wahudumu hutumia alama rahisi kama qSOFA: kupumua mara 22 au zaidi kwa dakika, kuchanganyikiwa, na shinikizo la damu la juu chini ya 100.

• Kuotesha damu (blood culture) – kabla ya kuanza dawa kama inawezekana, kujua bakteria na dawa inayofaa.

• Kipimo kamili cha damu, figo, ini, chumvi za mwili.

• Lactate – huonyesha viungo vinakosa oksijeni.

• Kipimo cha malaria, mkojo, X-ray ya kifua, ultrasound – kutafuta chanzo.

• Kuotesha mkojo, makohozi, usaha au maji ya uti wa mgongo kulingana na chanzo.

Matibabu

Sepsisi ni dharura – kila saa ya kuchelewa huongeza hatari ya kifo. Kwa mujibu wa STG 2026:

• Dawa za kuua bakteria (antibiotics) za wigo mpana kwa njia ya mshipa ndani ya saa moja baada ya kutambuliwa, kisha kurekebishwa majibu ya kuotesha yakitoka.

• Maji ya dripu kwa haraka kurudisha shinikizo la damu.

• Oksijeni na kusaidia kupumua pale inapohitajika.

• Dawa za kupandisha shinikizo la damu (mf. norepinephrine) kwa mshtuko wa sepsisi – mara nyingi wodi ya wagonjwa mahututi (ICU).

• Kudhibiti chanzo – kutoa usaha, kufanya upasuaji wa tumbo, kuondoa katheta iliyoambukizwa, kusafisha kizazi.

• Kuongezewa damu kwa upungufu mkali, kudhibiti sukari, dawa za steroid kwa mshtuko usioitikia.

• Ufuatiliaji wa karibu wa mkojo, fahamu, shinikizo na kupumua.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Mshtuko wa sepsisi na kifo.

• Figo kushindwa kufanya kazi (wengine huhitaji kusafishwa damu).

• Mapafu kushindwa kufanya kazi (ARDS).

• Damu kuganda ovyo na kutokwa damu (DIC).

• Kukatwa vidole au viungo kwa sababu ya kukosa damu.

• Madhara ya muda mrefu baada ya kupona – uchovu, kusahau, msongo wa mawazo, maumivu ya misuli.

Kinga

• Tibu maambukizi mapema – usisubiri homa au kidonda kizidi.

• Chanjo – nimonia, surua, homa ya uti wa mgongo, na chanjo nyingine kwa wakati.

• Nawa mikono kwa sabuni na maji; usafi wa vidonda.

• Kujifungua kwenye kituo cha afya na kutoa mimba kwa njia salama tu.

• Kudhibiti kisukari na kutumia ARV kila siku kwa wanaoishi na VVU.

• Tumia dawa za kuua bakteria kama ulivyoandikiwa tu – kumaliza dozi na kutonunua bila maelekezo, ili kuzuia bakteria sugu.

Lini umwone daktari

Nenda hospitali mara moja kama wewe au mgonjwa wako mwenye maambukizi (au aliyejifungua, aliyefanyiwa upasuaji au mwenye kidonda) ana mojawapo ya haya:

• Kuchanganyikiwa, kusinzia au kuongea bila kueleweka.

• Kupumua haraka sana au kwa shida.

• Ngozi ya baridi, yenye mabaka au rangi ya kijivu au bluu.

• Kutokojoa siku nzima.

• Kutetemeka kwa baridi kali na homa kali.

• Kujisikia vibaya kupita kiasi kuliko ulivyowahi kujisikia.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara