Maelezo ya jumla

Moyo ni pampu ya misuli inayosukuma damu yenye oksijeni na chakula kwenda mwili mzima. Moyo kushindwa kufanya kazi haimaanishi moyo umesimama – maana yake ni kwamba moyo umedhoofika au umekuwa mgumu kiasi kwamba hausukumi damu ya kutosha, na damu na maji hurundikana kwenye mapafu, miguu na tumbo.

Huweza kutokea ghafla (moyo kushindwa kwa ghafla – dharura) au taratibu kwa miezi na miaka (moyo kushindwa kwa muda mrefu). Ni hali ya muda mrefu inayohitaji matibabu ya kila siku, lakini dawa za kisasa huwawezesha wagonjwa wengi kuishi maisha mazuri kwa miaka mingi.

Takwimu za ugonjwa

Duniani zaidi ya watu milioni 60 wanaishi na hali hii. Afrika, tofauti na nchi zilizoendelea, huwapata watu wenye umri mdogo – mara nyingi miaka 40 hadi 60 – kwa sababu ya shinikizo la juu la damu lisilodhibitiwa na magonjwa ya valvu ya moyo yanayotokana na homa ya baridi yabisi (rheumatic fever) wakati wa utotoni.

Tanzania, Taasisi ya Moyo Jakaya Kikwete (JKCI) na hospitali za rufaa huona wagonjwa wengi wa hali hii, na wengi hufika wakiwa wamechelewa.

Visababishi na vihatarishi

• Shinikizo la juu la damu lisilodhibitiwa – kisababishi kikuu Afrika.

• Magonjwa ya valvu za moyo – hasa yaliyotokana na rheumatic fever.

• Magonjwa ya misuli ya moyo (cardiomyopathy) – ikiwemo inayotokea mwishoni mwa ujauzito au baada ya kujifungua (peripartum cardiomyopathy).

• Mishipa ya damu ya moyo kuziba (atherosclerosis) na shambulio la moyo.

• Kisukari.

• Pombe nyingi kwa miaka mingi.

• VVU na baadhi ya maambukizi ya moyo.

• Upungufu mkali wa damu, tezi ya shingo kuzidi kufanya kazi.

• Magonjwa ya mapafu ya muda mrefu (mf. makovu ya TB) yanayolemea upande wa kulia wa moyo.

• Mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Moyo unapolazimika kufanya kazi ya ziada kwa muda mrefu – mf. kusukuma dhidi ya shinikizo la juu – misuli yake hunenepa kisha hulegea na kupanuka. Mwili hujaribu kufidia kwa kuhifadhi chumvi na maji na kuongeza mapigo ya moyo. Mwanzoni husaidia, lakini kwa muda mrefu humchosha moyo zaidi.

Upande wa kushoto ukishindwa, damu hurundikana kwenye mapafu – mtu hukosa pumzi. Upande wa kulia ukishindwa, maji hujaa kwenye miguu, ini na tumbo.

Dalili na viashiria

• Kupumua kwa shida – mwanzoni unapofanya kazi, baadaye hata ukiwa umepumzika.

• Kukosa pumzi ukilala chali – kulazimika kulala kwa mito mingi au kukaa.

• Kuamka usiku ukihema na kulazimika kukaa au kusimama.

• Miguu na vifundo kuvimba – ukibonyeza kidole, shimo linabaki.

• Kuongezeka uzito haraka kwa sababu ya maji.

• Uchovu na udhaifu.

• Kikohozi cha usiku, wakati mwingine makohozi yenye povu jeupe au la pinki.

• Tumbo kujaa maji na kukosa hamu ya kula.

• Moyo kudunda kwa nguvu au mapigo yasiyo na mpangilio.

• Kukojoa mara nyingi usiku.

Vipimo

• Echocardiogram (ECHO) – ultrasound ya moyo; kipimo muhimu zaidi. Hupima nguvu ya kusukuma (ejection fraction) na hali ya valvu.

• ECG – mapigo na umeme wa moyo.

• X-ray ya kifua – ukubwa wa moyo na maji kwenye mapafu.

• Vipimo vya damu – figo, chumvi (sodium, potassium), wingi wa damu, sukari, tezi ya shingo, na BNP pale kinapopatikana.

• Kipimo cha VVU.

• Kupima shinikizo la damu na uzito kila hudhurio.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu yanalenga kupunguza dalili, kuzuia kulazwa tena na kurefusha maisha:

• Dawa za kutoa maji (diuretics) kama furosemide – hupunguza uvimbe na kukosa pumzi.

• Dawa zinazolinda moyo na kurefusha maisha – kundi la ACE inhibitors (mf. enalapril) au ARB, beta blockers maalum (mf. bisoprolol, carvedilol), spironolactone, na kundi jipya la SGLT2 inhibitors (mf. dapagliflozin, empagliflozin).

• Kutibu chanzo – kudhibiti shinikizo la damu na kisukari, upasuaji au kurekebisha valvu, kutibu upungufu wa damu na tezi.

• Dawa za kuzuia damu kuganda pale mapigo hayana mpangilio.

• Hali ya dharura – oksijeni, kukaa wima, dawa za kutoa maji kwa sindano na kulazwa hospitali.

Mambo ya kufanya nyumbani

• Punguza chumvi – usiongeze chumvi mezani, epuka vyakula vya makopo, chipsi zenye chumvi, samaki wakavu wenye chumvi.

• Pima uzito kila asubuhi; ukiongezeka kilo 2 ndani ya siku 3, wasiliana na kliniki.

• Kunywa maji kwa kiasi kama ulivyoelekezwa.

• Acha pombe na sigara.

• Fanya mazoezi mepesi kama kutembea, kwa kadiri ya uwezo.

• Usiache dawa hata ukijisikia vizuri.

• Epuka dawa za maumivu kama diclofenac na ibuprofen bila ushauri – huongeza maji mwilini.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maji kujaa ghafla kwenye mapafu – dharura.

• Mapigo ya moyo yasiyo na mpangilio na moyo kusimama ghafla.

• Damu kuganda na kusababisha kiharusi.

• Figo kudhoofika.

• Ini kuvimba kwa damu iliyorundikana.

• Kulazwa hospitali mara kwa mara.

Kinga

• Pima shinikizo la damu angalau mara moja kwa mwaka, na ukiwa nalo tumia dawa kila siku.

• Dhibiti kisukari na uzito.

• Tibu vidonda vya koo vya watoto ipasavyo ili kuzuia rheumatic fever na madhara ya valvu.

• Punguza chumvi na pombe; acha sigara.

• Fanya mazoezi mara kwa mara.

• Mjamzito au aliyejifungua karibuni akikosa pumzi na kuvimba, aonwe haraka.

Lini umwone daktari

• Unakosa pumzi unapofanya kazi ndogo au ukilala chali.

• Miguu inavimba na shimo linabaki ukibonyeza.

• Uzito unaongezeka ghafla bila sababu.

• Mara moja (dharura): kukosa pumzi ukiwa umepumzika, makohozi ya povu la pinki, maumivu ya kifua, kuzimia, midomo kuwa ya bluu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara