Maelezo ya jumla

Mzio ni pale kinga ya mwili inapokosea na kukishambulia kitu kisicho na madhara kwa watu wengi – kama chakula, dawa au sumu ya nyuki. Mzio mwingi ni mdogo: chafya, mafua ya mzio, vipele vya kuwasha.

Mzio mkali (anaphylaxis) ni aina ya hatari kabisa: huathiri mwili mzima kwa wakati mmoja – ngozi, njia ya hewa, moyo na mishipa ya damu – ndani ya dakika chache. Bila matibabu ya haraka unaweza kuua ndani ya dakika 15 hadi 60.

Takwimu za ugonjwa

Huwapata takribani watu 50 hadi 112 kati ya kila 100,000 kila mwaka, na idadi inaongezeka duniani. Kwa watu wazima kisababishi kikuu ni dawa; kwa watoto ni vyakula. Kwetu kuumwa na nyuki na nyigu ni chanzo muhimu, pamoja na sindano za dawa za kuua bakteria.

Visababishi na vihatarishi

• Dawa – penicillin na dawa nyingine za kuua bakteria (hasa kwa sindano), dawa za maumivu kama aspirin, ibuprofen na diclofenac, dawa za nusukaputi.

• Dawa za kuonyesha picha zinazodungwa kabla ya CT scan au X-ray maalum.

• Kuumwa na nyuki, nyigu na siafu.

• Vyakula – karanga, korosho, samaki, kamba, mayai, maziwa, ngano.

• Mpira (latex) wa glavu na kondomu.

• Mara chache, chanjo au mazoezi baada ya kula chakula fulani.

• Wakati mwingine chanzo hakijulikani.

Walio na pumu isiyodhibitiwa na waliowahi kupata mzio mkali wako kwenye hatari kubwa ya mwitikio mbaya zaidi.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mtu anapokutana na kisababishi kwa mara ya kwanza, kinga hutengeneza kingamwili aina ya IgE na kuziweka kwenye seli maalum (mast cells). Akikutana nacho tena, seli hizi hupasuka kwa wakati mmoja na kumwaga histamine na kemikali nyingine mwili mzima.

Kemikali hizi hupanua mishipa ya damu (shinikizo hushuka ghafla), hufanya mishipa ivuje maji (uso, midomo na koo huvimba), na hubana njia za hewa (kukoroma kifuani, kukosa pumzi). Wakati mwingine dalili hurudi saa kadhaa baadaye hata baada ya kupona – huitwa mwitikio wa awamu ya pili.

Dalili na viashiria

Dalili huanza dakika chache hadi saa moja baada ya kukutana na kisababishi:

Ngozi (huonekana kwa wengi)

• Vipele vya mizinga vinavyowasha mwili mzima.

• Ngozi kuwa nyekundu na joto.

• Midomo, ulimi, kope na uso kuvimba.

Njia ya hewa

• Kukosa pumzi, kukoroma kifuani.

• Sauti kukwaruza, kuhisi koo linabana, kumeza kwa shida.

• Sauti ya mluzi wakati wa kuvuta pumzi (stridor).

Moyo na mzunguko wa damu

• Kizunguzungu, kulegea na kuzimia.

• Mapigo ya moyo kwenda haraka.

• Ngozi ya baridi na jasho.

Tumbo na akili

• Maumivu ya tumbo, kutapika, kuharisha.

• Wasiwasi mkubwa, "hisia ya kifo kinakuja", kuchanganyikiwa.

Vipimo

Mzio mkali hutambuliwa kwa dalili – usisubiri vipimo kabla ya kutoa matibabu. Baada ya mgonjwa kutulia:

• Kipimo cha damu cha tryptase ndani ya saa 1 hadi 3 – husaidia kuthibitisha (pale kinapopatikana).

• Kipimo cha oksijeni, ECG kwa mwitikio mkali.

• Baadaye, kliniki ya mzio: vipimo vya ngozi au damu kujua kisababishi hasa.

Matibabu

Mzio mkali ni dharura. Kwa mujibu wa STG 2026:

• Sindano ya adrenaline (epinephrine) kwenye msuli wa paja, mara moja – ndiyo dawa ya kuokoa maisha. Hurudiwa baada ya dakika 5 hadi 15 kama hakuna nafuu.

• Ondoa kisababishi – simamisha dripu ya dawa, toa mwiba wa nyuki kwa kuukwangua.

• Mlaze mgonjwa chali na kuinua miguu (kama anapumua kwa shida, aketi). Asisimame ghafla.

• Oksijeni kwa kiwango kikubwa na maji ya dripu kwa haraka.

• Dawa za nyongeza baada ya adrenaline: dawa za mzio (antihistamines), steroid, na dawa ya kuvuta ya kufungua njia ya hewa (salbutamol).

• Uangalizi hospitalini kwa saa 6 hadi 24, kwa sababu dalili zinaweza kurudi.

Dawa za mzio za kumeza peke yake hazitoshi kutibu mzio mkali – haziokoi njia ya hewa wala shinikizo la damu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Koo kuziba na kushindwa kupumua.

• Mshtuko na moyo kusimama.

• Uharibifu wa ubongo kwa kukosa oksijeni.

• Mwitikio kurudi baada ya saa kadhaa.

• Kifo kama adrenaline itachelewa.

Kinga

• Jua kisababishi chako na kiepuke – soma lebo za vyakula, uliza viungo ukila nje.

• Mweleze kila mhudumu wa afya kuhusu mzio wa dawa kabla ya kupewa dawa yoyote; andika kwenye kadi au daftari la kliniki.

• Vaa bangili au beba kadi inayoonyesha mzio wako.

• Kama umeandikiwa sindano ya adrenaline ya kujidunga (auto-injector), ibebe kila wakati na wafundishe ndugu jinsi ya kuitumia.

• Dhibiti pumu vizuri.

• Kuwa makini na mizinga ya nyuki; vaa viatu na nguo ndefu mashambani.

Lini umwone daktari

Nenda kituo cha afya mara moja – au piga simu ya dharura – kama baada ya dawa, chakula au kuumwa na mdudu unapata:

• Kupumua kwa shida, kukoroma kifuani au koo kubana.

• Midomo, ulimi au uso kuvimba.

• Kizunguzungu, kulegea au kuzimia.

• Vipele vya mizinga mwili mzima pamoja na kutapika au maumivu ya tumbo.

Hata kama dalili zimepungua baada ya sindano ya adrenaline, mgonjwa lazima aonwe hospitalini.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara