Proktaitisi (proctitis) ni uvimbe wa utando wa ndani wa puru – sehemu ya mwisho ya utumbo mpana. Huleta maumivu, hamu ya kujisaidia isiyokwisha, ute, usaha au damu kutoka njia ya haja kubwa. Husababishwa na magonjwa ya zinaa, maambukizi ya utumbo, magonjwa ya uchochezi wa utumbo, mionzi au majeraha. Matibabu hutegemea chanzo, hivyo uchunguzi ni muhimu.

Puru (rectum) ni sehemu ya mwisho ya utumbo mpana, takribani sentimita 12–15 kabla ya tundu la haja kubwa. Proktaitisi ni uvimbe wa utando wa ndani wa puru.

• Ya ghafla – mara nyingi maambukizi; dalili hudumu siku hadi wiki.

• Sugu – zaidi ya miezi 3; mara nyingi magonjwa ya uchochezi wa utumbo au mionzi.

Dalili zake mara nyingi hudhaniwa kuwa bawasiri au mpasuko wa tundu la haja kubwa, hivyo watu hutibu kwa muda mrefu bila kupona.

Takwimu za ugonjwa

Proktaitisi ya maambukizi huonekana zaidi kwa watu wanaofanya ngono ya njia ya haja kubwa. Proktaitisi ya mionzi hutokea kwa baadhi ya wagonjwa waliopata mionzi ya nyonga kwa saratani ya shingo ya kizazi, tezi dume au puru – jambo la kawaida Tanzania kutokana na wingi wa saratani ya shingo ya kizazi.

Magonjwa ya uchochezi wa utumbo (ulcerative colitis, Crohn) yanaongezeka Afrika, ingawa bado si ya kawaida sana.

Visababishi na vihatarishi

• Magonjwa ya zinaa – kisonono, klamidia (ikiwemo LGV), kaswende, herpes; mara nyingi kwa ngono ya njia ya haja kubwa.

• Maambukizi ya utumbo – Shigella, Salmonella, Campylobacter, amiba, C. difficile baada ya antibiotiki.

• Magonjwa ya uchochezi wa utumbo – ulcerative colitis (mara nyingi huanzia puruni), ugonjwa wa Crohn.

• Mionzi ya nyonga (radiation proctitis) – miezi hadi miaka baada ya matibabu.

• Majeraha – vitu kuingizwa, ngono ya nguvu, enema za kemikali.

• Dawa – baadhi ya dawa za kuweka njia ya haja kubwa.

• VVU na kinga dhaifu – CMV na maambukizi mengine.

• Damu kupungua kwenye utumbo (wazee).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Vimelea, mionzi au mfumo wa kinga uliovurugika huharibu utando wa puru. Utando huvimba, hutoa ute mwingi, hupata vidonda vidogo na hutoka damu. Neva za puru huwashwa, hivyo mtu huhisi kubanwa na haja kila mara hata kama puru ni tupu (tenesmus).

Katika proktaitisi ya mionzi ya muda mrefu, mishipa midogo ya damu huharibika na kutengeneza mishipa dhaifu inayotoa damu mara kwa mara.

Dalili na viashiria

• Hamu ya mara kwa mara ya kujisaidia bila choo kutoka au kutoa kidogo tu (tenesmus).

• Damu – kwenye kinyesi au peke yake.

• Ute au usaha kutoka njia ya haja kubwa.

• Maumivu ndani ya puru, au wakati wa kujisaidia.

• Kuharisha au kinyesi kidogo kidogo.

• Kuhisi puru imejaa.

• Homa na maumivu ya tumbo – kwa baadhi ya maambukizi.

• Vidonda kuzunguka tundu la haja kubwa – herpes, kaswende.

Vipimo

• Historia – ngono, safari, antibiotiki, mionzi, dalili za utumbo.

• Uchunguzi kwa kidole na proctoscopy/sigmoidoscopy – kuona utando wa puru na kuchukua sampuli.

• Vipimo vya magonjwa ya zinaa kutoka puruni – kisonono, klamidia (NAAT), kaswende (RPR), herpes (PCR), na VVU.

• Kuotesha kinyesi – bakteria; kipimo cha amiba na C. difficile.

• Biopsy – magonjwa ya uchochezi wa utumbo na mionzi.

• Colonoscopy – kuona utumbo mpana wote.

• Kipimo kamili cha damu, CRP.

Matibabu

Matibabu hutegemea chanzo:

• Kisonono na klamidia: sindano ya ceftriaxone pamoja na doxycycline (LGV huhitaji doxycycline kwa wiki 3), kufuata mwongozo wa magonjwa ya zinaa; mwenzi atibiwe.

• Herpes: acyclovir.

• Kaswende: benzathine penicillin.

• Maambukizi ya utumbo: antibiotiki au dawa za amiba kulingana na kimelea.

• Ulcerative colitis: dawa za mesalazine (vidonge vya kuweka njia ya haja kubwa au kumeza), steroidi za kuweka njia ya haja kubwa, na dawa za kudhibiti kinga – katika vituo vya kibingwa.

• Proktaitisi ya mionzi: dawa za kuweka njia ya haja kubwa (sucralfate, steroidi), matibabu ya kuchoma mishipa inayotoa damu kwa endoscopy (argon plasma coagulation), madini chuma kwa upungufu wa damu.

• Huduma saidizi: maji ya kutosha, chakula chenye nyuzinyuzi, dawa za maumivu; kuepuka ngono ya njia ya haja kubwa mpaka kupona.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kutokwa damu sugu na upungufu wa damu.

• Vidonda, jipu au fistula.

• Kubana kwa puru (stricture).

• Kuenea kwa maambukizi ya zinaa na VVU.

• Kwa ugonjwa wa uchochezi wa muda mrefu: saratani ya utumbo mpana.

Kinga

• Tumia kondomu kwa ngono ya njia ya haja kubwa; pima magonjwa ya zinaa mara kwa mara.

• Nawa mikono na usafi wa chakula na maji.

• Tumia antibiotiki tu unapoandikiwa.

• Waliopata mionzi ya nyonga wafuatiliwe na kuripoti damu mapema.

• Usiingize vitu au kemikali kwenye njia ya haja kubwa.

Lini umwone daktari

• Damu, ute au usaha kutoka njia ya haja kubwa.

• Hamu ya kujisaidia isiyokwisha.

• "Bawasiri" isiyopona kwa matibabu.

• Dalili baada ya ngono ya njia ya haja kubwa.

• Haraka: damu nyingi, homa kali, maumivu makali ya tumbo au kizunguzungu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara