Maelezo ya jumla

Mapafu ni viungo viwili vilivyo ndani ya kifua vinavyoingiza hewa safi ya oksijeni mwilini na kutoa hewa chafu. Saratani ya mapafu huanza pale seli za mirija ya hewa au vifuko vya hewa zinapobadilika na kuzaliana bila mpangilio.

Kuna makundi makuu mawili: saratani ya seli ndogo (small cell) – hukua na kusambaa haraka sana, na saratani isiyo ya seli ndogo (non-small cell) – ndiyo iliyo nyingi zaidi, na hukua polepole kidogo.

Pia saratani nyingine (za matiti, tezi dume, figo na nyinginezo) huweza kusambaa hadi kwenye mapafu. Hiyo si saratani ya mapafu ya msingi, ingawa huleta dalili zinazofanana.

Takwimu za ugonjwa

Saratani ya mapafu ndiyo inayoua watu wengi zaidi kuliko saratani nyingine yoyote duniani – takribani vifo milioni 1.8 kwa mwaka. Huwapata zaidi watu wenye umri wa miaka 50 na kuendelea.

Tanzania, wagonjwa wengi hugunduliwa wakiwa wamechelewa, mara nyingi baada ya kutibiwa kwa muda mrefu kama wagonjwa wa kifua kikuu au nimonia bila kupona.

Visababishi na vihatarishi

• Uvutaji sigara – husababisha takribani wagonjwa 9 kati ya 10. Hatari hupanda kadiri unavyovuta kwa miaka mingi na sigara nyingi kwa siku. Shisha na tumbaku nyingine zina hatari pia.

• Kuvuta moshi wa wengine (passive smoking).

• Moshi wa kuni na mkaa wa kupikia ndani ya nyumba isiyo na madirisha ya kutosha.

• Vumbi na kemikali za kazini – asbestosi, silika (migodini na viwanda vya mawe), radoni na kemikali nyingine.

• Uchafuzi wa hewa.

• Historia ya familia ya saratani ya mapafu.

• Makovu ya mapafu kutokana na magonjwa ya zamani kama TB.

• Maambukizi ya VVU.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Moshi wa sigara una kemikali zaidi ya 60 zinazojulikana kusababisha saratani. Kemikali hizi huharibu vinasaba vya seli za mirija ya hewa kila siku. Kwa miaka mingi, uharibifu unapojikusanya, seli huacha kufuata mpangilio wa kawaida wa ukuaji.

Uvimbe hukua ndani ya pafu, huweza kuziba mrija wa hewa (na kusababisha nimonia ya mara kwa mara sehemu ile ile), kuvamia utando wa pafu na kusababisha maji kujaa kifuani, na kusambaa kwenye tezi za kifua, ubongo, mifupa, ini na tezi za adrenali.

Dalili na viashiria

• Kikohozi kisichoisha au kikohozi cha muda mrefu kinachobadilika tabia (hasa kwa mvutaji sigara).

• Kukohoa damu au makohozi yenye michirizi ya damu.

• Maumivu ya kifua.

• Kupumua kwa shida na kukoroma kifuani.

• Kupungua uzito bila sababu na kukosa hamu ya kula.

• Sauti kukwaruza kwa muda mrefu.

• Nimonia inayojirudia.

• Ncha za vidole kuvimba na kucha kupinda (clubbing).

• Tezi kuvimba shingoni au juu ya mfupa wa bega.

Dalili za saratani iliyosambaa

• Maumivu ya mifupa.

• Maumivu makali ya kichwa, degedege au kuchanganyikiwa.

• Manjano.

• Uso na shingo kuvimba (mshipa mkubwa wa kifua kubanwa).

Vipimo

• X-ray ya kifua – kipimo cha kwanza.

• Kipimo cha makohozi kutafuta TB (GeneXpert) – ili kutofautisha na kifua kikuu.

• CT scan ya kifua – huonyesha ukubwa na mahali pa uvimbe.

• Kuchukua kipande cha nyama (biopsy) kupitia kamera ya mirija ya hewa (bronchoscopy) au kwa sindano inayoongozwa na CT – kuthibitisha aina ya saratani.

• Kuchunguza seli kwenye maji ya kifua au makohozi.

• Vipimo vya damu: wingi wa damu, ini, figo.

• Vipimo vya kutafuta kusambaa: ultrasound ya tumbo, CT ya kichwa, picha ya mifupa.

Matibabu

Mgonjwa anayeshukiwa hupewa rufaa mapema kwenda kwenye kituo chenye CT na huduma za saratani. Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu ni pamoja na:

• Upasuaji – kuondoa sehemu ya pafu au pafu zima, kwa saratani iliyogunduliwa mapema kabla ya kusambaa.

• Dawa za saratani (kemotherapia) – hasa kwa saratani ya seli ndogo na kwa ugonjwa uliosambaa.

• Tiba ya mionzi – kuua seli za saratani au kupunguza maumivu, kukohoa damu na kuziba kwa njia ya hewa.

• Tiba lengwa na tiba ya kinga – kwa baadhi ya saratani zenye mabadiliko maalum ya vinasaba, pale zinapopatikana.

• Huduma za jumla – kuacha sigara mara moja, oksijeni kwa anayekosa pumzi, kutoa maji kifuani, lishe bora, dawa za maumivu.

• Huduma shufaa – kwa ugonjwa uliosambaa, ili mgonjwa aishi kwa faraja.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maji kujaa kwenye utando wa mapafu.

• Nimonia inayojirudia.

• Kukohoa damu nyingi.

• Kuziba kwa mshipa mkubwa wa damu wa kifua – uso na mikono kuvimba.

• Kusambaa kwenye ubongo, mifupa na ini.

• Madini ya kalsiamu au chumvi kubadilika kwenye damu.

• Damu kuganda kwenye mishipa ya miguu.

Kinga

• Usianze kuvuta sigara; ukivuta, acha – hatari huanza kushuka mwaka huo huo, na baada ya miaka 10 hupungua hadi nusu.

• Epuka moshi wa sigara wa wengine, hasa kwa watoto.

• Pika sehemu yenye hewa ya kutosha au tumia majiko banifu na nishati safi (gesi, umeme).

• Vaa vifaa vya kujikinga kazini (barakoa maalum) migodini na viwandani.

• Kula mboga na matunda kwa wingi.

Lini umwone daktari

• Kikohozi cha zaidi ya wiki 3, hasa kama unavuta sigara au umewahi kuvuta.

• Kukohoa damu – hata mara moja.

• Kupungua uzito bila sababu pamoja na kikohozi.

• Unatibiwa TB au nimonia lakini hupati nafuu.

• Sauti kukwaruza kwa zaidi ya wiki 3.

• Haraka: kukohoa damu nyingi au kushindwa kupumua.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara