Maelezo ya jumla

Umio ni mrija wa misuli wenye urefu wa takribani sentimita 25 unaopitisha chakula na vinywaji kutoka kooni hadi tumboni. Saratani ya umio hutokea pale seli za utando wa ndani wa mrija huu zinapobadilika na kukua bila mpangilio, na kutengeneza uvimbe unaoziba njia ya chakula taratibu.

Kuna aina kuu mbili: squamous cell carcinoma – hutokea sehemu ya juu na ya kati ya umio na ndiyo inayoongoza Afrika Mashariki, na adenocarcinoma – hutokea sehemu ya chini karibu na tumbo, na huhusiana na tindikali kurudi kutoka tumboni kwa muda mrefu.

Soma pia makala ya Saratani (cancer) kwa maelezo ya jumla.

Takwimu za ugonjwa

Afrika Mashariki, ikiwemo Tanzania, Kenya, Uganda na Malawi, iko kwenye kile kinachoitwa "ukanda wa saratani ya umio" – eneo lenye viwango vya juu kabisa duniani. Hapa Tanzania ni miongoni mwa saratani tano zinazoongoza, na mikoa ya kaskazini kama Kilimanjaro na Arusha imeripoti wagonjwa wengi.

Huwapata zaidi wanaume, kwa kawaida baada ya miaka 40, ingawa siku hizi wagonjwa wenye umri mdogo pia wanaonekana. Wengi hufika hospitali wakiwa tayari hawawezi kumeza chakula kigumu.

Visababishi na vihatarishi

Kwa squamous cell carcinoma

• Pombe – hasa pombe kali na pombe za kienyeji kwa wingi kwa miaka mingi.

• Tumbaku – kuvuta au kutafuna.

• Vinywaji na vyakula vya moto sana – chai au uji wa moto kupita kiasi huunguza utando wa umio kila siku.

• Lishe duni yenye matunda na mboga kidogo.

• Moshi wa kuni na mkaa ndani ya nyumba.

• Kuwahi kunywa kemikali zinazounguza (mf. sabuni ya magadi, asidi) na kusababisha makovu.

• Magonjwa ya umio kama achalasia (umio kushindwa kufunguka chini).

Kwa adenocarcinoma

• Tindikali kurudi kutoka tumboni (GERD) kwa miaka mingi.

• Barrett's oesophagus – utando wa chini wa umio kubadilika kutokana na tindikali; ni hali ya kabla ya saratani.

• Unene uliokithiri, hasa wa tumbo.

• Uvutaji sigara.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Kuumizwa mara kwa mara kwa utando wa umio – na pombe, kemikali za tumbaku, joto kali au tindikali – husababisha uvimbe wa muda mrefu. Seli zinazojaribu kujirekebisha kila mara hupata mabadiliko ya vinasaba, mpaka zinapogeuka seli za saratani.

Uvimbe hukua kuzunguka ukuta wa mrija na kuubana. Ndiyo sababu kumeza huwa kugumu taratibu: kwanza nyama na ugali, kisha uji, mwishowe hata mate. Saratani huweza kuvamia mrija wa hewa ulio jirani (na kutengeneza tundu kati ya umio na koromeo la hewa), kusambaa kwenye tezi za kifua na shingo, na kwenda kwenye ini, mapafu na mifupa.

Dalili na viashiria

• Kumeza kwa shida kunakoongezeka wiki baada ya wiki – dalili kuu.

• Kuhisi chakula kinakwama kifuani.

• Kupungua uzito haraka.

• Maumivu wakati wa kumeza.

• Maumivu au hisia ya kuungua nyuma ya mfupa wa kifua.

• Chakula kurudi mdomoni baada ya kumeza.

• Kikohozi wakati wa kula au kunywa – chakula kuingia kwenye njia ya hewa.

• Sauti kukwaruza.

• Kutapika damu au kinyesi cheusi.

• Udhaifu, upungufu wa damu na kukonda sana.

Vipimo

• Kipimo cha kamera ya umio na tumbo (endoscopy / OGD) – huonyesha uvimbe na kuchukua kipande cha nyama (biopsy) kuthibitisha saratani.

• Picha ya X-ray ya kumeza dawa maalum (barium swallow) – huonyesha sehemu iliyobanwa na urefu wake.

• CT scan ya kifua na tumbo – kujua hatua ya ugonjwa na kama umesambaa.

• Ultrasound ya tumbo – kuangalia ini.

• Vipimo vya damu – wingi wa damu, ini, figo na hali ya lishe.

Matibabu

Matibabu hupangwa na timu ya wataalamu kwenye vituo vya saratani. Kwa mujibu wa STG 2026:

• Lishe kwanza – wagonjwa wengi wamekonda sana. Hupewa vyakula laini na virutubisho vyenye nishati nyingi; ikiwa hawezi kumeza, hulishwa kwa mrija unaowekwa tumboni (gastrostomy).

• Upasuaji wa kuondoa umio – kwa saratani iliyogunduliwa mapema na mgonjwa mwenye nguvu ya kustahimili upasuaji mkubwa.

• Dawa za saratani (kemotherapia) – kabla au baada ya upasuaji, au kupunguza ukuaji wa saratani iliyosambaa.

• Tiba ya mionzi – peke yake au pamoja na dawa, hasa kwa wasioweza kufanyiwa upasuaji.

• Kuweka stent – mrija wa chuma laini unaowekwa ndani ya umio kufungua njia ili mgonjwa aweze kumeza tena.

• Huduma shufaa – kudhibiti maumivu na kusaidia kula, pale ugonjwa ukiwa umesambaa.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Kushindwa kabisa kumeza hata mate.

• Utapiamlo mkali na kuishiwa maji mwilini.

• Nimonia kutokana na chakula kuingia kwenye mapafu.

• Tundu kati ya umio na koromeo la hewa.

• Kutokwa damu kwenye njia ya chakula.

• Kusambaa kwenye ini, mapafu na mifupa.

Kinga

• Punguza au acha pombe, hasa pombe kali.

• Acha tumbaku ya kuvuta na ya kutafuna.

• Acha chai, kahawa au uji upoe kidogo kabla ya kunywa – usinywe vikiwa vinachemka.

• Kula mboga na matunda kwa wingi.

• Tibu kiungulia cha muda mrefu na dumisha uzito unaofaa.

• Weka kemikali kama magadi na asidi mbali na watoto.

Lini umwone daktari

• Ukipata shida ya kumeza inayodumu zaidi ya wiki 2 au inayozidi kuongezeka.

• Unapungua uzito bila kujua sababu.

• Chakula kinakwama au kinarudi mara kwa mara.

• Kiungulia cha miaka mingi, hasa ukiwa na zaidi ya miaka 50.

• Haraka: kushindwa kumeza maji au mate, kutapika damu, kinyesi cheusi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara