Maelezo ya jumla

Tetekuwanga husababishwa na virusi vya *varicella-zoster* (VZV). Mtu akipona, virusi havitoki mwilini – hujificha kwenye mishipa ya fahamu kwa miaka mingi. Baadaye, hasa kinga ikidhoofika, huweza kuamka na kuleta mkanda wa jeshi (herpes zoster).

Kwa watoto wengi ni ugonjwa mdogo unaopona ndani ya wiki 1 hadi 2. Makala hii inaeleza ugonjwa kwa ujumla, ikiwemo kwa watu wazima ambao mara nyingi huumwa zaidi.

Takwimu za ugonjwa

Kabla ya chanjo kuenea, karibu kila mtu alipata tetekuwanga kabla ya umri wa miaka 15. Tanzania chanjo ya tetekuwanga haipo kwenye ratiba ya kawaida ya chanjo za watoto, kwa hiyo milipuko hutokea shuleni na kwenye jamii. Katika nchi za joto watu wengi hupata ugonjwa wakiwa wakubwa zaidi kuliko nchi za baridi.

Visababishi na vihatarishi

• Kuvuta matone ya hewa kutoka kwa mgonjwa anayekohoa au kupiga chafya.

• Kugusa maji ya malengelenge.

• Kuishi au kusoma na mgonjwa – huambukiza takribani 9 kati ya 10 wasio na kinga nyumbani.

• Mjamzito kumwambukiza mtoto tumboni.

Walio kwenye hatari ya ugonjwa mkali

• Watu wazima na vijana.

• Wajawazito.

• Watoto wachanga.

• Wenye kinga dhaifu – VVU, saratani, dawa za steroid au za kufubaza kinga.

• Wavutaji sigara (hatari ya nimonia).

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Virusi huingia kupitia pua na koo, huzaliana kwa siku 10 hadi 21 (kipindi cha kuatamia) bila dalili, kisha husambaa kupitia damu hadi kwenye ngozi na kuleta vipele. Mgonjwa huambukiza kuanzia siku 1 hadi 2 kabla ya vipele kutokea mpaka vipele vyote viwe vimekauka kuwa ukoko – kwa kawaida siku 5 hadi 7 baada ya vipele kuanza.

Dalili na viashiria

• Siku 1 hadi 2 kabla ya vipele: homa, uchovu, maumivu ya kichwa, kukosa hamu ya kula.

• Vipele vyekundu vinavyowasha – huanza kifuani, mgongoni na usoni, kisha kuenea mwili mzima, ikiwemo kichwani na mdomoni.

• Vipele hupitia hatua: doa jekundu → kipele → lengelenge lenye maji → kidonda → ukoko.

• Vipele vya hatua tofauti huonekana kwa wakati mmoja – sifa kuu ya tetekuwanga.

• Muwasho mkali.

Dalili za hatari

• Kupumua kwa shida au kikohozi – nimonia.

• Vipele kuvimba, kuuma sana, kuwa vyekundu na usaha.

• Kuchanganyikiwa, kusinzia sana, kushindwa kutembea vizuri, degedege.

• Vipele vyenye damu au kutokwa damu.

Vipimo

• Uchunguzi wa vipele – mara nyingi unatosha.

• Kipimo cha damu (VZV IgM) au PCR ya maji ya lengelenge – kwa hali zisizo wazi, wajawazito au wenye kinga dhaifu.

• X-ray ya kifua kwa wenye dalili za nimonia.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026:

• Mtenge mgonjwa – asiende shule wala kazini mpaka vipele vyote vikauke.

• Kupunguza homa kwa paracetamol. Usimpe aspirin mtoto – inaweza kuleta ugonjwa hatari wa ini na ubongo (Reye syndrome). Epuka pia ibuprofen.

• Kupunguza muwasho – kuoga maji ya uvuguvugu, losheni ya calamine, dawa za muwasho za kumeza.

• Kata kucha fupi kuzuia kujikuna na maambukizi ya bakteria.

• Dawa ya kupambana na virusi (acyclovir) – hasa kwa watu wazima, vijana, wajawazito, wenye kinga dhaifu na ugonjwa mkali; hufanya kazi vizuri zaidi ikianzishwa ndani ya saa 24 ya vipele.

• Dawa za kuua bakteria kwa vipele vilivyoambukizwa.

• Kulazwa hospitali kwa nimonia au matatizo ya ubongo.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maambukizi ya bakteria kwenye vipele – vidonda vya usaha, uvimbe wa ngozi.

• Nimonia ya tetekuwanga – hasa kwa watu wazima na wajawazito.

• Uvimbe wa ubongo (encephalitis) na kupoteza mwelekeo wa mwili (cerebellar ataxia).

• Kwa mjamzito – mtoto kuzaliwa na matatizo (wiki 8 hadi 20) au tetekuwanga kali kwa mtoto mchanga (mama akiugua karibu na kujifungua).

• Makovu.

• Mkanda wa jeshi miaka mingi baadaye.

Kinga

• Chanjo ya tetekuwanga – dozi mbili; inapatikana katika baadhi ya hospitali binafsi.

• Mtenge mgonjwa mpaka vipele vyote vikauke.

• Wajawazito, watoto wachanga na wenye kinga dhaifu wasikae karibu na mgonjwa.

• Mjamzito asiye na kinga aliyegusana na mgonjwa awahi kituo cha afya – kuna dawa na kingamwili maalum za kuzuia.

Lini umwone daktari

• Mtu mzima, kijana, mjamzito au mwenye kinga dhaifu mwenye tetekuwanga.

• Mjamzito amegusana na mgonjwa wa tetekuwanga.

• Mtoto mchanga mwenye vipele.

• Haraka: kupumua kwa shida, kuchanganyikiwa, degedege, vipele vyenye damu, homa kali inayodumu zaidi ya siku 4, vipele vyekundu vilivyovimba vinavyouma sana.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara